Vì sao ninja mặc đồ đen: từ sân khấu kabuki hay từ đời thật

Bộ áo đen trùm kín đầu của ninja nhiều khả năng đến từ sân khấu kabuki và rối bunraku, không phải từ đời thật. Trên sân khấu Nhật, người phụ việc mặc đen gọi là kuroko được quy ước là "vô hình", và các tác giả kịch đã cho nhân vật ninja mặc giống kuroko để tạo bất ngờ. Shinobi ngoài đời cần lẫn vào đám đông, nên họ mặc đồ của người thường, và khi đi đêm thì chọn màu sẫm phổ biến, không phải một bộ đồng phục riêng.

Kuroko: những người "không có mặt" trên sân khấu

Trong kabuki và bunraku, có những người mặc đen từ đầu đến chân, mặt che bằng một tấm vải đen mỏng. Họ là kuroko (黒子), người phụ việc sân khấu. Họ đưa đạo cụ cho diễn viên, đỡ áo, thay cảnh, và trong bunraku còn điều khiển con rối ngay trước mắt khán giả.

Khán giả Nhật hiểu một quy ước ngầm: người mặc đen thì không tồn tại trong câu chuyện. Họ ở đó, ai cũng thấy, nhưng ai cũng đồng ý "không thấy". Đây là một kiểu vô hình rất đặc biệt, vô hình nhờ thoả thuận.

Khi kẻ vô hình bỗng có mặt

Giả thuyết được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận kể rằng các nhà viết kịch thời Edo đã khai thác quy ước này. Một nhân vật ninja mặc y hệt kuroko bước ra, khán giả tưởng là người phụ việc, rồi bất ngờ nhân vật ấy rút dao ra hành động. Hiệu ứng rất mạnh: kẻ mà ai cũng mặc định "không có" lại là kẻ đáng sợ nhất.

Lâu dần, khán giả quen với hình ảnh ninja mặc đen. Tranh khắc gỗ, truyện minh hoạ thời Edo vẽ theo, rồi phim ảnh thế kỷ 20 kế thừa nguyên xi. Cần nói rõ: đây là giả thuyết có sức thuyết phục, không phải sự kiện có văn bản ghi lại ngày giờ. Nhưng nó giải thích tốt vì sao một bộ đồ phi thực tế lại phổ biến đến vậy.

Vì sao màu đen tuyền không hợp với việc ẩn mình

Nghe có vẻ ngược đời, nhưng đen tuyền không phải màu tốt nhất để ẩn trong đêm. Có mấy lý do:

• Đêm hiếm khi đen tuyệt đối. Ánh trăng, ánh sao, ánh đèn từ nhà dân tạo ra một nền xám xanh hoặc xám nâu. Trên nền ấy, một khối đen tuyền in thành bóng rõ nét.
• Đen tuyền khó nhuộm và đắt. Thời trước, nhuộm vải đen thật sâu tốn công và tốn tiền. Người thường mặc màu chàm, nâu, xám.
• Ban ngày bộ đồ đen trùm đầu là tự tố cáo. Không ai đi chợ, đi đường trong bộ đồ như vậy. Người làm nghề do thám cần một bộ đồ dùng được cả ngày lẫn đêm.

Các nhà nghiên cứu ninja hiện nay vì thế cho rằng màu thực tế hợp lý hơn là chàm sẫm, nâu sẫm, xám, những màu áo của dân thường. Chúng ít nổi dưới trăng và không gây chú ý ban ngày.

Shinobi thật mặc gì: cải trang mới là chính

Các sách nghề thời Edo dành nhiều chỗ cho cải trang. Truyền thống ninja hay nhắc đến một danh sách bảy kiểu cải trang, thường được kể như sau:

Danh sách cụ thể có khác nhau tuỳ nguồn, nhưng tinh thần chung rõ ràng: muốn vô hình thì phải trông bình thường. Một nhà sư đội nón rơm có thể đi qua trạm gác mà không bị nhìn mặt. Một người bán hàng có thể hỏi đường, hỏi giá lúa, hỏi chuyện binh lính mà chẳng ai nghi.

Còn khi đi đêm thì sao

Khi phải đột nhập ban đêm, shinobi vẫn cần đồ gọn và tối màu. Các nghiên cứu dựa trên sách nghề cho thấy những điểm hợp lý: quần áo bó gọn để không vướng, khăn che đầu và mặt để giảm phản chiếu ánh sáng từ da, giày mềm để đi êm. Nhưng những bộ đồ này có lẽ chỉ là quần áo lao động màu sẫm được buộc gọn lại, có thể cởi bớt để trở về hình dạng người thường trong chốc lát.

Khăn trùm đầu kiểu ninja trên phim cũng có thể được làm từ một tấm vải dài quấn quanh, thứ ai cũng có. Điều này hợp lý hơn nhiều so với một bộ đồng phục riêng mà nếu bị bắt gặp sẽ tố cáo ngay người mặc.

Từ sân khấu ra màn ảnh: bộ đồ đen được "chuẩn hoá"

Khi điện ảnh Nhật ra đời đầu thế kỷ 20, các đạo diễn kế thừa nguyên hình ảnh ninja từ sân khấu và tranh khắc gỗ. Bộ đồ tối màu trùm kín rất tiện cho máy quay: khuôn mặt bị che nên diễn viên đóng thế dễ thay nhau, và trên nền tối, kỹ xảo biến mất dễ làm hơn. Đến thập niên 1960, loạt phim Shinobi no Mono và các bộ truyện tranh ninja khiến bộ đồ này thành tiêu chuẩn.

Khi ninja sang phương Tây từ thập niên 1980, bộ đồ lại được biến tấu: thêm màu trắng cho "ninja tốt", màu đỏ cho nhân vật nổi bật, thậm chí giáp và mặt nạ. Ninja rùa đeo khăn bịt mắt bốn màu là bước xa nhất khỏi hình ảnh gốc. Mỗi lần biến tấu, bộ đồ càng ít liên quan đến chuyện ẩn mình, và càng thành một thứ biểu tượng để nhận ra từ xa, tức là ngược hẳn với mục đích ban đầu.

Tranh vẽ và bảo tàng: ta đang thấy cái gì

Khi xem tranh khắc gỗ thời Edo vẽ ninja áo đen, cần nhớ đó là tranh minh hoạ cho truyện và kịch, không phải ảnh tư liệu. Ngay cả Hokusai Manga, tập tranh nổi tiếng của Hokusai đầu thế kỷ 19, cũng có hình người mặc đồ sẫm leo tường, nhưng đó là cách nghệ sĩ hình dung, không phải ghi chép thực tế.

Ở các bảo tàng ninja hôm nay, bộ đồ ninja trưng bày và đồ cho khách mặc chụp ảnh phần lớn là đồ phục dựng theo hình ảnh đại chúng. Các bảo tàng nghiêm túc thường có ghi chú điều này.

Góc nhìn hôm nay: bài học từ kuroko

Câu chuyện kuroko cho ta một ý hay về sự vô hình: thứ ta "không thấy" nhiều khi là thứ ta đã thoả thuận để bỏ qua. Người lao công trong toà nhà, nhân viên mặc đồng phục ở sân bay, người giao hàng ở cửa, ta nhìn thấy họ hằng ngày nhưng hiếm khi để ý. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng tương tự là mù do thiếu chú ý, khi não chỉ ghi nhận những gì nó đang tìm.

Nếu có dịp xem kabuki hay bunraku, ở Tokyo (nhà hát Kabuki-za), Osaka (Nhà hát Bunraku Quốc gia), hãy để ý kuroko. Sau vài phút, bạn sẽ thấy mình thật sự quên mất họ. Đó là trải nghiệm hay nhất để hiểu vì sao ninja trên sân khấu lại mặc đen.