Bạch tuộc bắt chước (Thaumoctopus mimicus) là loài bạch tuộc sống trên đáy cát bùn ở vùng biển Indonesia và lân cận, nổi tiếng vì có thể đổi cả hình dáng lẫn cách bơi để trông giống những con vật nguy hiểm khác, như cá sư tử có gai độc, cá bơn dẹt hay rắn biển. Nó được giới khoa học mô tả chính thức năm 2005, sau khi các thợ lặn phát hiện ở eo biển Lembeh, đảo Sulawesi cuối thập niên 1990.
Một loài bạch tuộc phát hiện muộn
Thật lạ khi một con bạch tuộc dài cỡ 60 cm tính cả xúc tu, sống ở vùng nước nông, lại thoát khỏi mắt khoa học tới tận cuối thế kỷ 20. Lý do nằm ở nơi nó sống: những bãi cát bùn đen ở cửa sông, đáy trơ trụi, nước đục, không có san hô đẹp. Thợ lặn giải trí trước đây ít khi tới, và dân chài thì không có lý do để để ý.
Từ những năm 1990, eo biển Lembeh ở Bắc Sulawesi trở thành điểm lặn nổi tiếng với kiểu lặn "muck diving", tức lặn bùn để tìm những sinh vật kỳ dị trên đáy cát. Năm 1998, các thợ lặn ở đây quay được những đoạn phim về một con bạch tuộc sọc nâu trắng cư xử rất lạ. Nhà sinh học Mark Norman (Bảo tàng Victoria, Úc) cùng Julian Finn và Tom Tregenza nghiên cứu các đoạn phim và quan sát thực địa, công bố năm 2001 bài báo về "bắt chước động" ở loài bạch tuộc này. Tên khoa học Thaumoctopus mimicus được đặt năm 2005; thauma trong tiếng Hy Lạp nghĩa là "điều kỳ diệu".
Những vai diễn quen thuộc
Bạch tuộc bắt chước có bộ sọc nâu sẫm – trắng kem trên khắp thân và xúc tu. Bình thường nó bò trên đáy, săn cua, tôm, cá nhỏ trong hang cát. Khi rời hang ra bãi trống, nó có thể diễn nhiều kiểu khác nhau:
| Hình mẫu | Bạch tuộc làm gì | Vì sao hình mẫu đó "đáng sợ" |
|---|---|---|
| Cá bơn dẹt | Gom các xúc tu ra sau, dẹt mình, bơi lướt sát đáy với kiểu gợn sóng | Một số loài cá bơn ở vùng này có độc hoặc khó ăn |
| Cá sư tử | Xoè các xúc tu sọc ra xung quanh, bơi chậm giữa nước | Cá sư tử có gai vây độc, kẻ săn mồi thường tránh |
| Rắn biển sọc | Giấu sáu xúc tu vào hang, chỉ để hai xúc tu sọc thò ra uốn lượn theo hai hướng ngược nhau | Rắn biển sọc đen trắng có nọc độc mạnh |
| Các hình dạng khác được ghi nhận | Giống sứa, giống hải quỳ, giống tôm tít | Diễn giải còn tranh luận |
Màn rắn biển là màn ấn tượng nhất trong ghi nhận của Norman và cộng sự: khi bị cá thia (damselfish) quấy rối, con bạch tuộc chui vào hang, chỉ để hai xúc tu thò ra, sọc nổi rõ, uốn như hai con rắn đang trườn. Kẻ quấy rối lùi lại. Cá thia là con mồi thường gặp của rắn biển, nên hình mẫu được chọn có vẻ đúng "đối tượng".
Bắt chước có chọn lọc hay chỉ là trùng hợp
Điều khiến bạch tuộc bắt chước được giới khoa học chú ý không phải là nó giỏi đổi màu (gần như mọi loài bạch tuộc đều giỏi), mà là gợi ý rằng nó có thể đổi vai tuỳ theo kẻ đe doạ. Nếu đúng vậy, đây là con vật đầu tiên được biết có nhiều "vai" bắt chước và chọn vai theo tình huống.
Tuy nhiên, cần thận trọng. Roger Hanlon (Phòng thí nghiệm Sinh học Biển Woods Hole), một trong những chuyên gia hàng đầu về nguỵ trang ở động vật thân mềm, và các cộng sự đã nhấn mạnh rằng rất khó chứng minh từng tư thế là bắt chước một loài cụ thể, nhắm vào một kẻ săn mồi cụ thể. Một số tư thế có thể đơn giản là cách bơi hiệu quả trên nền cát trống, và mắt người tự gán ý nghĩa vì thấy giống. Để kết luận chắc chắn, cần thí nghiệm với chính kẻ săn mồi xem chúng có thật sự bị lừa không. Những thí nghiệm như vậy dưới đáy biển rất khó làm.
Cho tới nay, phần ít tranh cãi nhất là: loài này có kiểu bơi và tư thế độc đáo, sọc tương phản mạnh, và thói quen ra bãi trống ban ngày, điều mà các loài bạch tuộc khác ít dám làm. Diễn giải "nó cố tình đóng vai rắn biển" là giả thuyết hấp dẫn, có cơ sở, nhưng chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Bạch tuộc đổi hình bằng gì
Để hiểu vì sao bạch tuộc là những bậc thầy nguỵ trang, cần nhìn vào da của chúng. Da bạch tuộc có nhiều tầng tế bào điều khiển được bằng thần kinh:
- Tế bào sắc tố (chromatophore): túi nhỏ chứa sắc tố vàng, đỏ, nâu, đen, bao quanh bởi cơ. Cơ co thì túi căng rộng, màu hiện ra; cơ giãn thì túi co lại thành chấm. Thay đổi diễn ra trong chưa tới một giây.
- Tế bào phản quang (iridophore): tạo màu ánh kim xanh lục, xanh lam nhờ các lớp mỏng phản xạ ánh sáng.
- Tế bào trắng (leucophore): tán xạ ánh sáng, tạo nền trắng phản chiếu màu môi trường xung quanh.
- Gai thịt (papillae): cơ dưới da có thể dựng lên thành gai, nốt sần, giúp kết cấu da giống rong, đá, san hô.
Thêm vào đó, cơ thể bạch tuộc không có xương, có thể ép, kéo dài, dẹt lại gần như tuỳ ý. Bạch tuộc bắt chước dùng chính lợi thế này để thay đổi đường nét toàn thân, chứ không chỉ đổi màu.
Người bắt chước kẻ bắt chước
Câu chuyện còn một đoạn kết thú vị. Các thợ lặn và nhà nghiên cứu ở Indonesia từng quay được một loài cá bống hàm (jawfish) nhỏ màu sọc nâu trắng, bơi nép sát bạch tuộc bắt chước, gần như hoà vào giữa các xúc tu cùng sọc. Có vẻ con cá dùng con bạch tuộc làm "khiên di động" để ra kiếm ăn ở bãi trống. Các nhà khoa học mô tả hiện tượng này với cái tên dí dỏm "bắt chước kẻ bắt chước". Đây mới là những quan sát rải rác, nhưng cho thấy đáy cát bùn tưởng chừng trơ trụi có một mạng lưới quan hệ rất tinh vi.
Họ hàng: bạch tuộc Wunderpus
Cùng vùng biển có một loài có vẻ ngoài rất giống: Wunderpus photogenicus, sọc nâu cam – trắng, xúc tu dài mảnh. Hai loài hay bị nhầm, kể cả trên ảnh chụp của thợ lặn. Phân biệt sơ bộ: Wunderpus có những đốm trắng ở đầu và thân với hoa văn riêng từng cá thể, giới nghiên cứu dùng ảnh chụp những đốm này để nhận diện từng con. Cả hai đều là những "ngôi sao" của kiểu lặn bùn ở Đông Nam Á.
Góc nhìn hôm nay
Bạch tuộc bắt chước là lời nhắc rằng đại dương vẫn còn nhiều thứ chưa được mô tả, ngay ở vùng nước nông gần bờ. Nó cũng cho thấy giá trị của quan sát không chuyên: những đoạn phim đầu tiên đến từ thợ lặn, không phải từ tàu nghiên cứu.
- Lặn có trách nhiệm: ở những điểm lặn nổi tiếng, nhiều hướng dẫn viên khuyến cáo không chạm, không dồn đuổi bạch tuộc để "bắt nó diễn". Con vật bị quấy liên tục sẽ căng thẳng và bỏ chỗ ở.
- Xem phim tài liệu: đoạn quay màn "rắn biển" đã xuất hiện trong nhiều phim tài liệu thiên nhiên về đại dương.
- Đọc thêm: các bài phổ thông của Bảo tàng Victoria (Úc) về Mark Norman, và những bài giới thiệu nguỵ trang ở động vật thân mềm của Phòng thí nghiệm Sinh học Biển Woods Hole.
Ở vùng biển Việt Nam, bạch tuộc và mực nang cũng có khả năng đổi màu, đổi kết cấu da đáng kinh ngạc. Người lặn ở Nha Trang, Côn Đảo, Phú Quốc có thể tận mắt thấy những màn đổi màu chớp nhoáng đó nếu đủ kiên nhẫn và giữ khoảng cách.
Câu hỏi thường gặp
Bạch tuộc bắt chước sống ở đâu?
Bạch tuộc bắt chước sống trên đáy cát bùn ở vùng nước nông, chủ yếu quanh Indonesia và các vùng biển lân cận thuộc Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Eo biển Lembeh ở Bắc Sulawesi là nơi nổi tiếng nhất để gặp chúng.
Bạch tuộc bắt chước được phát hiện khi nào?
Thợ lặn quay được những đoạn phim đầu tiên năm 1998 ở Sulawesi. Nhóm của Mark Norman công bố nghiên cứu năm 2001, và loài này được đặt tên khoa học Thaumoctopus mimicus năm 2005.
Bạch tuộc bắt chước giả làm những con gì?
Các hình mẫu được nhắc nhiều nhất là cá bơn dẹt, cá sư tử có gai độc và rắn biển sọc. Một số quan sát khác gợi ý nó giống sứa hay hải quỳ, nhưng diễn giải còn tranh luận.
Bạch tuộc có thật sự cố ý chọn vai để lừa kẻ thù không?
Đây là giả thuyết hấp dẫn nhưng chưa được chứng minh đầy đủ. Các chuyên gia lưu ý rằng cần thí nghiệm với chính kẻ săn mồi mới kết luận được, và một số tư thế có thể chỉ là cách bơi hiệu quả trên nền cát.
Vì sao bạch tuộc đổi màu nhanh như vậy?
Da bạch tuộc có các túi sắc tố được cơ và thần kinh điều khiển trực tiếp, nên có thể đổi màu trong chưa tới một giây. Thêm các tế bào phản quang, tế bào trắng và gai thịt dưới da giúp đổi cả ánh màu lẫn kết cấu bề mặt.
