Bọ ngựa hoa phong lan: nguỵ trang để trốn hay giả hoa để dụ mồi

Bọ ngựa hoa phong lan (Hymenopus coronatus) không chủ yếu "giả hoa để trốn" như nhiều người vẫn nghĩ. Nghiên cứu thực địa của James O'Hanlon và cộng sự công bố năm 2014 cho thấy chính con bọ ngựa hút côn trùng thụ phấn tới gần, thậm chí còn hơn cả hoa thật, rồi bắt chúng làm mồi. Nói cách khác, nó là một bông hoa giả biết săn, và vẻ đẹp của nó là cái bẫy chứ không phải tấm áo choàng.

Bông hoa có sáu chân

Bọ ngựa hoa phong lan sống ở rừng nhiệt đới Đông Nam Á, được ghi nhận nhiều ở Malaysia, Indonesia, Thái Lan. Con cái trưởng thành màu trắng hồng hoặc trắng phớt vàng, dài chừng 6–7 cm. Điểm làm nó nổi tiếng là bốn chân sau: đoạn đùi phình rộng thành những thuỳ dẹt, cong, trông như cánh hoa. Đầu nhỏ có mắt kép hình nón, thân bè ra, màu chuyển nhẹ từ trắng sang hồng ở mép.

Đứng yên trên một cành lá xanh, con bọ ngựa trông như một bông hoa đơn độc, cánh hoa hơi trong, màu sáng nổi bật giữa nền lá. Đây là điểm mấu chốt: nó không hề khó thấy. Ngược lại, nó nổi lên rất rõ, đúng như một bông hoa muốn được côn trùng nhìn thấy.

Đực và cái khác hẳn nhau

Ở loài này, con đực nhỏ hơn con cái rất nhiều, chỉ cỡ một nửa chiều dài, thân thon, màu nâu xanh nhạt hơn và ít "cánh hoa" hơn. Con đực sống đời lang thang tìm bạn tình, còn con cái gần như cả đời ngồi một chỗ chờ mồi. Sự khác biệt về kích thước giữa hai giới ở bọ ngựa hoa phong lan thuộc loại lớn nhất trong các loài bọ ngựa.

Con non mặc áo kiến

Bọ ngựa con mới nở trông không giống hoa chút nào. Chúng có màu đỏ cam và đen, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là kiểu bắt chước các loài bọ xít hôi khó ăn, để chim và thằn lằn chán không muốn đụng vào. Chỉ sau vài lần lột xác, màu trắng hồng mới xuất hiện. Như vậy, cùng một con vật đổi chiến thuật hai lần trong đời.

Câu chuyện "giả hoa để trốn"

Từ thế kỷ 19, bọ ngựa hoa phong lan đã làm say mê các nhà tự nhiên học châu Âu. Có những bản tường thuật kể bọ ngựa ẩn giữa chùm hoa và vồ lấy bướm tới hút mật. Từ đó hình thành một câu chuyện được kể đi kể lại: con bọ ngựa giả một loài phong lan cụ thể, nằm lẫn trong đám hoa thật, vừa trốn chim vừa chờ mồi.

Câu chuyện nghe hợp lý, nhưng suốt hơn một trăm năm hầu như không ai kiểm tra bằng số liệu. Không ai xác định được bọ ngựa giả loài hoa nào. Cũng không ai biết nó có thật sự hay ngồi trong đám hoa hay không.

Nghiên cứu năm 2014: thứ thật sự xảy ra

James O'Hanlon, khi đó làm việc tại Đại học Macquarie (Úc) cùng Gregory Holwell và Marie Herberstein, đã sang Malaysia làm thí nghiệm ngoài thực địa. Năm 2014 họ công bố hai bài báo trả lời ba câu hỏi lớn.

Ý nghĩa của kết quả: bọ ngựa hoa phong lan không cần hoa thật để làm việc của mình. Chính nó là "bông hoa". Ong, ruồi, bướm bay tới kiểm tra, và khi đủ gần thì đôi chân trước có gai bập xuống.

Nguỵ trang, bắt chước và bẫy

Để hiểu bọ ngựa hoa phong lan, cần tách ba khái niệm hay bị trộn lẫn:

• Nguỵ trang (crypsis): con vật hoà vào nền để không bị phát hiện. Bướm lá khô nằm giữa lá khô là ví dụ.
• Giả dạng (masquerade): con vật bị thấy rõ nhưng bị hiểu nhầm thành một thứ vô hại, như cành cây, phân chim, chiếc lá.
• Bắt chước dụ mồi (aggressive mimicry): kẻ săn giả làm thứ mà con mồi muốn tìm tới. Cá vây chân với "cần câu" trên đầu là ví dụ kinh điển.

Bọ ngựa hoa phong lan nghiêng hẳn về nhóm thứ ba. Đây là một trong những bằng chứng thực nghiệm hiếm hoi về một con vật giả hoa để dụ côn trùng thụ phấn. Điều này không loại trừ việc vẻ ngoài của nó cũng giúp chim, thằn lằn bỏ qua; một đặc điểm có thể làm hai việc cùng lúc. Nhưng nếu phải chọn chức năng chính, bằng chứng nghiêng về dụ mồi.

Vì sao lại là màu trắng

Trong thế giới hoa, trắng là màu phổ biến, và ong đã quen tìm mật ở những bông hoa sáng màu. Một con vật trắng hồng có kích thước cỡ bông hoa sẽ lọt vào "danh sách thứ đáng kiểm tra" của rất nhiều loài côn trùng. Không cần giống loài hoa nào, chỉ cần giống cái chung nhất của hoa là đủ.

Những bông hoa biết săn khác

Bọ ngựa hoa phong lan không phải kẻ duy nhất dùng chiến thuật này.

• Nhện cua (họ Thomisidae): nhiều loài ngồi ngay trên hoa, màu trắng hoặc vàng trùng với cánh hoa, một số loài còn đổi màu chậm trong vài ngày theo màu hoa nơi chúng ngồi.
• Bọ ngựa hoa châu Phi và Ấn Độ: có những loài mang hoa văn xoắn trên cánh, khi bị doạ thì giương cánh như một bông hoa lớn.
• Bọ ngựa lá khô, bọ ngựa cành cây: anh em cùng bộ nhưng đi theo hướng trốn, giả lá úa và que củi để không bị thấy.

Cùng một nhóm côn trùng mà có loài chọn "đừng ai thấy tôi", có loài chọn "hãy nhìn tôi đi" — tuỳ con mồi của chúng là ai và tới bằng cách nào.

Góc nhìn hôm nay: xem và hiểu cho đúng

Bọ ngựa hoa phong lan được nuôi làm cảnh ở nhiều nơi trên thế giới, và ảnh của nó lan truyền rất rộng trên mạng. Vài điều nên biết:

• Ảnh trên mạng thường được chọn lọc. Bức ảnh bọ ngựa nằm giữa chùm phong lan cùng màu thường là ảnh dàn dựng trong phòng nuôi. Ngoài tự nhiên, nó hay ngồi một mình trên lá xanh.
• Đây là loài sống ở rừng nhiệt đới. Giữ con vật ngoài môi trường tự nhiên đòi hỏi nhiệt độ, độ ẩm và nguồn mồi phù hợp. Nhập và nuôi côn trùng ngoại lai cần tuân thủ quy định kiểm dịch.
• Muốn xem tận mắt, có thể tìm tới các khu trưng bày côn trùng sống ở những vườn thực vật, bảo tàng tự nhiên lớn trong khu vực, nơi thỉnh thoảng có trưng bày loài này.

Bài học lớn hơn từ câu chuyện này nằm ở cách khoa học sửa sai: một ý tưởng hấp dẫn sống hơn trăm năm trong sách vở chỉ nhờ được kể lặp lại, cho tới khi có người mang thước đo màu và đồng hồ bấm giờ ra rừng. Muốn đọc thêm, hãy tìm bài Pollinator deception in the orchid mantis đăng trên tạp chí The American Naturalist năm 2014; nhiều trang báo khoa học đã tường thuật dễ hiểu về kết quả này.