Cú muỗi: loài chim nằm im như nắm lá khô giữa ban ngày

Cú muỗi là nhóm chim ăn côn trùng ban đêm, ban ngày nằm im trên mặt đất hoặc dọc cành cây với bộ lông nâu xám lốm đốm giống hệt lá khô, vỏ cây và sỏi đá. Chúng không làm tổ, đẻ trứng thẳng xuống đất trống, và chỉ bật bay khi người hay thú gần như giẫm phải. Dù tên là "cú", chúng không phải họ hàng gần của cú mèo, mà thuộc họ Cú muỗi (Caprimulgidae), cùng nhóm với chim yến và chim ruồi theo cây phả hệ hiện đại.

Cú muỗi là chim gì

Họ Cú muỗi có khoảng một trăm loài, sống khắp các lục địa trừ châu Nam Cực. Ở Việt Nam có nhiều loài; loài dễ gặp nhất là cú muỗi đuôi dài (Caprimulgus macrurus), tiếng kêu "tóc… tóc… tóc" đều đều như gõ mõ vang lên lúc chập tối ở bìa rừng, rẫy, bãi cát ven sông.

Hình dáng cú muỗi rất dễ nhận ra một khi đã thấy: đầu dẹt, mỏ ngắn tí xíu nhưng miệng mở rất rộng, mắt to đen, cánh dài nhọn, chân ngắn yếu. Quanh mép mỏ nhiều loài có lông cứng như ria, giúp hớt côn trùng giữa không trung. Chúng săn bướm đêm, bọ cánh cứng, muỗi, mối bay lúc chạng vạng và đêm trăng.

Cái tên "chim hút sữa dê"

Tên khoa học Caprimulgus trong tiếng Latin nghĩa là "kẻ vắt sữa dê", tiếng Anh cũ gọi là goatsucker. Cái tên đến từ một lời đồn rất xưa ở châu Âu, có từ thời cổ đại, rằng loài chim này đêm đêm bay vào chuồng hút sữa dê. Sự thật đơn giản hơn: chuồng gia súc nhiều côn trùng, cú muỗi tới đó để bắt côn trùng. Lời đồn sai, nhưng cái tên thì còn lại tới hôm nay.

Nằm im như một nắm lá khô

Nguỵ trang của cú muỗi thuộc loại xuất sắc nhất trong thế giới chim. Bộ lông có cả trăm sắc nâu, xám, đen, kem, xếp thành vằn, chấm, sọc ngoằn ngoèo như vân gỗ mục. Khi nằm trên nền lá rụng, đá vụn hay cành cây, đường viền cơ thể con chim gần như tan vào nền.

Nhưng màu lông chỉ là một nửa. Nửa còn lại là hành vi:

• Nằm áp sát: thân hạ thấp, gần như không có bóng đổ bên dưới.
• Nhắm mắt hé: đôi mắt to đen là thứ dễ lộ nhất, nên khi nghỉ chúng khép mắt thành khe hẹp, vẫn đủ để theo dõi xung quanh.
• Nằm dọc cành: loài đậu trên cây thì nằm dọc theo cành, không ngang cành như chim khác, trông như một mấu gỗ.
• Không động đậy: chúng tin vào bộ lông tới mức để người đi sát chỉ cách vài bước chân.

Chúng biết mình trông thế nào

Câu hỏi khó nhất về nguỵ trang là: con vật có "chọn" chỗ nằm hợp với bộ lông của mình không, hay chỉ nằm bừa rồi may mà trùng màu?

Nhóm của Martin Stevens và Jolyon Troscianko (Đại học Exeter) đã đi tìm câu trả lời ở Zambia, với cú muỗi và chim choi choi làm tổ trên mặt đất. Họ chụp ảnh chim và trứng bằng máy ảnh đã hiệu chuẩn, rồi dùng mô hình thị giác để tính xem kẻ săn mồi sẽ thấy chúng rõ đến đâu trên từng loại nền. Kết quả, công bố năm 2016: mỗi con chim có xu hướng chọn chỗ nằm khớp với hoa văn của chính nó, chứ không chỉ khớp với hoa văn chung của loài. Con có lông sẫm hơn chọn nền sẫm hơn; con lông lốm đốm nhiều chọn nền nhiều chi tiết hơn.

Điều đó gợi ý rằng chim bằng cách nào đó "biết" mình trông thế nào, hoặc ít nhất có cơ chế hành vi dẫn chúng tới đúng chỗ. Cơ chế cụ thể còn chưa rõ.

Đẻ trứng không cần tổ

Đa số cú muỗi không xây tổ. Chim mẹ đẻ một hoặc hai quả trứng thẳng xuống đất, trên lá khô, cát hoặc sỏi. Trứng thường có màu kem hoặc xám nhạt điểm đốm, cũng được nguỵ trang theo nền. Chim bố mẹ thay nhau ấp, và chính bộ lông của chim ấp là lớp che chở cho trứng.

Khi kẻ thù tới quá gần, một số loài làm động tác "gãy cánh": lết đi trên đất, xoè một bên cánh như bị thương, dụ kẻ thù đi theo mình ra xa tổ, rồi bất ngờ bay vụt lên. Chim choi choi cũng nổi tiếng với cách đánh lạc hướng này.

Họ hàng giả cành cây: chim potoo và chim mỏ ếch

Gần với cú muỗi trên cây phả hệ có hai nhóm còn "diễn" giỏi hơn.

Chim potoo là ví dụ "giả dạng" kinh điển: kẻ thù nhìn thấy nó rõ ràng, nhưng thấy một mỏm cây cụt. Nó còn có những khe nhỏ ở mí mắt, cho phép quan sát xung quanh dù mắt đang nhắm.

Loài chim ngủ đông duy nhất được biết

Một họ hàng ở Bắc Mỹ, cú muỗi poorwill (Phalaenoptilus nuttallii), có một tài năng hiếm thấy: nó có thể rơi vào trạng thái lịm (torpor) kéo dài nhiều ngày đến nhiều tuần khi trời lạnh và thiếu côn trùng, thân nhiệt hạ thấp, nhịp thở chậm lại. Năm 1948, nhà động vật học Edmund Jaeger tìm thấy một con poorwill nằm lịm trong hốc đá ở sa mạc California suốt mùa đông, và quay lại kiểm tra nhiều năm liền. Đây là trường hợp đầu tiên khoa học ghi nhận một loài chim ngủ đông theo nghĩa gần với thú. Người Hopi bản địa từ lâu đã gọi loài chim này bằng một cái tên có nghĩa "kẻ ngủ".

Trong trạng thái lịm, con chim không thể bay đi khi bị phát hiện. Nguỵ trang lúc đó không còn là lựa chọn mà là tấm khiên duy nhất.

Góc nhìn hôm nay: đi tìm cú muỗi

Tìm cú muỗi ban ngày gần như bất khả thi, kể cả với người quan sát chim lâu năm. Cách dễ nhất là đi lúc chạng vạng:

• Nghe trước, thấy sau. Tiếng "tóc tóc" đều đều của cú muỗi đuôi dài là dấu hiệu chắc chắn nhất. Nghe nhiều ở bìa rừng, rẫy, ven đường đất ở nông thôn.
• Đèn pin chiếu thấp. Mắt cú muỗi phản chiếu ánh đèn thành đốm đỏ cam trên mặt đường đất. Nhiều người lái xe đêm ở vùng quê từng thấy những "đốm lửa" này mà không biết là chim.
• Cẩn thận khi đi bộ mùa sinh sản. Trứng nằm trên mặt đất trống rất dễ bị giẫm. Thấy chim bay vụt lên ngay dưới chân thì dừng lại, nhìn kỹ rồi lùi ra theo lối cũ.
• Không đuổi, không bắt. Mọi loài chim hoang dã đều cần để yên. Ảnh chụp từ xa là kỷ niệm tốt nhất.

Muốn đọc thêm, các sách hướng dẫn nhận dạng chim Việt Nam đều có phần về họ Cú muỗi, và các bài phổ thông của nhóm nghiên cứu nguỵ trang ở Đại học Exeter có nhiều ảnh trước – sau rất đáng xem.