Iga và Kōga: hai vùng đất của shinobi và lịch sử thật của họ

Iga và Kōga (người địa phương đọc là Kōka) là hai vùng núi sát nhau ở miền trung Nhật Bản, nổi tiếng là quê của shinobi. Iga nay là phía tây tỉnh Mie, Kōka nay thuộc tỉnh Shiga. Hai nơi nổi danh không vì có "trường ninja" bí mật, mà vì địa hình hiểm, chính quyền trung ương yếu, các gia tộc nhỏ tự vũ trang và tự quản, nên người ở đây quen với chiến tranh du kích và được các lãnh chúa lớn thuê làm việc do thám, đột nhập.

Hai thung lũng sau một dãy núi

Nhìn trên bản đồ, Iga là một vùng lòng chảo bao quanh bởi núi, nằm giữa các trung tâm quyền lực lớn thời đó: Kyoto, Nara và vùng Ise. Kōka nằm ngay phía bắc, bên kia rặng núi, thuộc tỉnh Ōmi cũ, gần hồ Biwa. Đường từ Kyoto đi về phía đông qua vùng này, nên ai giữ được núi thì nắm được tin tức trên đường.

Đất ít, ruộng manh mún, không có đại lãnh chúa nào đủ sức thống nhất. Thay vào đó là hàng chục gia tộc nhỏ, mỗi nhà một pháo đài đất trên đồi, nhìn sang nhau. Người dân vừa làm ruộng vừa cầm vũ khí. Đó là môi trường sinh ra người giỏi đánh lén, rành đường núi và sống bằng thông tin.

Những liên minh tự quản

Điểm đặc biệt nhất của hai vùng là cách tổ chức. Thay vì phục tùng một lãnh chúa, các gia tộc lập liên minh, họp bàn chung, ra quy ước chung.

• Iga: liên minh thường được gọi là Iga sōkoku ikki. Văn bản điều lệ còn lại (thường xếp vào khoảng thập niên 1560) quy định việc cùng nhau chống quân ngoài vào, việc huy động trai tráng, và cấm người trong vùng làm việc cho kẻ địch của liên minh.
• Kōka: các gia tộc lập Kōka-gun chū sō, một hội đồng của cả vùng. Truyền thống địa phương nói về "năm mươi ba nhà Kōka", trong đó có hai mươi mốt nhà đứng đầu, nhưng con số này mang tính truyền thống nhiều hơn là danh sách chính xác.

Với người làm sử, những văn bản tự quản này quý hơn mọi chuyện kể về phép thuật. Chúng cho thấy shinobi gắn với một xã hội có thật, có luật lệ, có ruộng đất, có hội họp.

Kōka và trận Magari: nơi danh tiếng bắt đầu

Danh tiếng của người Kōka thường được kể bắt đầu từ năm 1487. Khi ấy tướng quân Ashikaga Yoshihisa dẫn quân đánh dòng họ Rokkaku ở Ōmi. Họ Rokkaku rút vào núi Kōka, và các gia tộc Kōka giúp họ quấy rối doanh trại của tướng quân bằng những trận đánh đêm. Chiến dịch kéo dài, Yoshihisa mất trong doanh trại năm 1489, quân tướng quân rút về.

Câu chuyện "người Kōka đánh đêm khiến quân tướng quân khốn đốn" được người đời sau kể lại nhiều lần, và mỗi lần lại thêm thắt. Phần chắc chắn là chiến dịch có thật và người Kōka đứng về phía Rokkaku. Phần kể ninja Kōka làm điều kỳ diệu thì nên coi là truyền thuyết địa phương.

Iga và cuộc chiến Tenshō

Iga trả giá đắt cho sự độc lập của mình. Khi Oda Nobunaga thống nhất dần miền trung Nhật Bản, Iga là vùng đất cứng đầu không chịu khuất phục.

1. Năm 1579: Oda Nobukatsu, con trai Nobunaga, tự ý đem quân đánh Iga. Quân Iga dựa vào núi rừng, đánh đêm, cắt đường, khiến quân Oda thua nặng. Nobunaga được ghi là rất giận con mình vì thất bại này.
2. Năm 1581: Nobunaga phát động cuộc tấn công lớn từ nhiều hướng với quân số đông gấp nhiều lần. Các pháo đài của Iga lần lượt thất thủ, làng mạc bị đốt, nhiều người bị giết. Những người sống sót tản đi các vùng lân cận.

Hai đợt này được gọi chung là chiến tranh Tenshō Iga (theo niên hiệu Tenshō). Con số thương vong trong các nguồn rất khác nhau và nhiều nguồn được viết sau, nên người đọc nên cẩn thận với những con số tròn trịa.

Năm 1582: người Iga cứu Tokugawa Ieyasu

Chỉ một năm sau, thời thế đảo chiều. Tháng 6 năm 1582, Oda Nobunaga bị tướng của mình là Akechi Mitsuhide tấn công tại chùa Honnō-ji ở Kyoto và chết. Tokugawa Ieyasu lúc đó đang ở Sakai với ít tuỳ tùng, nằm giữa vùng nguy hiểm. Ông chọn đường tắt băng qua núi Iga để về Mikawa.

Chuyến đi này, gọi là "vượt Iga" (Iga-goe), thành công nhờ người địa phương dẫn đường và hộ tống. Người được ghi công nhiều nhất là Hattori Hanzō Masanari, một samurai gốc Iga dưới trướng Ieyasu. Từ đó, nhà Tokugawa có món nợ với người Iga và Kōka, và khi lập Mạc phủ ở Edo, họ thu nhận nhiều người hai vùng này vào các đội canh gác.

Thời Edo: từ chiến binh thành lính gác

Trong hơn hai trăm năm hoà bình thời Edo, các nhóm Iga-gumi và Kōka-gumi làm những việc khá bình thường: gác cổng thành Edo, canh khu nội cung, đi theo hộ tống, đôi khi dò la tin tức các lãnh địa. Nhiều người vẫn giữ sổ sách gia đình, giấy chứng nhận nghề, và chính trong thời yên bình này các sách dạy nghề lớn được viết ra.

Ở quê, người Kōka còn nổi tiếng với nghề làm thuốc. Vùng núi nhiều cây thuốc, và các gia đình Kōka đi bán thuốc khắp nơi. Nhiều người cho rằng kiến thức thuốc men và mạng lưới đi lại rộng này góp phần nuôi danh tiếng "biết nhiều, đi nhiều" của họ.

Iga đấu Kōga: một cuộc đối đầu do tiểu thuyết sinh ra

Người xem phim, đọc truyện tranh hay nghĩ Iga và Kōga là hai phái ninja thù địch. Thật ra, sử liệu cho thấy hai vùng có quan hệ láng giềng, đôi khi phối hợp, đôi khi làm việc cho những phe khác nhau tuỳ hợp đồng, chứ không có mối thù truyền kiếp.

Cuộc đối đầu nổi tiếng nhất là sáng tạo của nhà văn Yamada Fūtarō trong tiểu thuyết Kōga Ninpōchō (cuối thập niên 1950), nơi mười ninja Iga đấu mười ninja Kōga theo lệnh Mạc phủ. Tác phẩm này về sau được chuyển thể thành truyện tranh và phim hoạt hình Basilisk. Cách đọc "Kōga" cũng phổ biến nhờ văn hoá đại chúng, còn tên địa danh chính thức hôm nay là Kōka.

So sánh nhanh hai vùng

Góc nhìn hôm nay

Iga và Kōka hôm nay là những thành phố nhỏ, yên bình, sống bằng nông nghiệp, nghề gốm (gốm Iga và gốm Shigaraki rất nổi tiếng) và du lịch ninja. Năm 2017, câu chuyện hai làng shinobi được công nhận là Di sản Nhật Bản. Iga Ueno còn là quê của nhà thơ haiku Matsuo Bashō; có người đồn ông từng là ninja vì đi lại nhiều, nhưng đó chỉ là lời đồn vui, không có bằng chứng.

Nếu muốn hiểu sâu, nên đọc các công bố của Trung tâm Nghiên cứu Ninja Quốc tế thuộc Đại học Mie, đặt ở Iga. Còn nếu có dịp đi Nhật, đi một ngày giữa Iga và Kōka sẽ thấy ngay vì sao người ở đây giỏi ẩn mình: núi gập ghềnh, đường quanh co, rừng kín, một người lạ vào làng là ai cũng biết, còn người làng đi ra thì rất khó ai theo kịp.