Hattori Hanzō Masanari (1542–1596) là một samurai, không phải ninja siêu phàm như trên phim. Ông là tướng dưới trướng Tokugawa Ieyasu, có gốc gác gia đình từ Iga và từng chỉ huy những người Iga làm việc cho nhà Tokugawa. Danh tiếng lớn nhất của ông gắn với chuyến "vượt Iga" năm 1582, khi ông giúp Ieyasu thoát về an toàn sau biến cố chùa Honnō-ji.
Gia đình Hattori: người Iga ra làm quan
Hattori là một dòng họ cũ ở Iga. Cha của Masanari là Hattori Yasunaga rời quê, sang phục vụ dòng họ Matsudaira ở Mikawa, tức tổ tiên trực tiếp của Tokugawa Ieyasu. Masanari sinh năm 1542 và lớn lên trong giới samurai Mikawa, không phải trong một làng ninja trên núi.
Điểm này quan trọng: Hanzō mang danh tiếng Iga vì gốc gia đình và vì những người ông chỉ huy, nhưng bản thân ông là một võ tướng đi theo con đường binh nghiệp bình thường của samurai.
Chữ "Hanzō" thật ra là tên gọi được truyền qua nhiều đời trong gia đình. Vì thế có nhiều "Hattori Hanzō", và người nổi tiếng nhất là Masanari, đời thứ hai mang tên này.
"Quỷ Hanzō" trên chiến trường
Các ghi chép về nhà Tokugawa kể Masanari lập công từ rất trẻ và tham gia nhiều trận lớn của Ieyasu trong thập niên 1560–1570, trong đó có những trận được nhắc nhiều như Anegawa (1570) và Mikatagahara (1573). Ông nổi tiếng giỏi dùng thương và có biệt danh Oni no Hanzō, "Hanzō quỷ dữ", để chỉ sự dũng mãnh.
Biệt danh này là của một chiến binh xông pha, không phải của người lén lút trong bóng tối. Đó là một chi tiết người xem phim hay bỏ qua.
Năm 1582: chuyến vượt Iga
Ngày 21 tháng 6 năm 1582 theo lịch hiện nay, Oda Nobunaga bị Akechi Mitsuhide tấn công ở chùa Honnō-ji, Kyoto, và tự sát. Lúc ấy Tokugawa Ieyasu, đồng minh thân cận của Nobunaga, đang ở Sakai gần Osaka với số tuỳ tùng rất ít. Ông trở thành mục tiêu dễ dàng.
Đường về Mikawa an toàn nhất lại băng qua vùng núi Iga, nơi vừa bị quân Oda tàn phá năm trước, dân cư vẫn còn thù nhà Oda. Hanzō, nhờ gốc gác Iga, được ghi là đã liên lạc với người địa phương ở Iga và Kōka, thuyết phục họ dẫn đường và hộ tống. Đoàn của Ieyasu băng núi, vượt qua vùng nguy hiểm và về tới Mikawa.
Các nguồn khác nhau về chi tiết: lộ trình chính xác, số người tham gia, vai trò của từng gia tộc. Phần chắc chắn là chuyến đi có thật, rất nguy hiểm, và nhà Tokugawa ghi ơn những người Iga, Kōka đã giúp. Chính chuyến đi này mở đường cho người Iga vào làm việc lâu dài trong Mạc phủ sau này.
Vì sao chuyến vượt Iga quan trọng đến vậy
Người Nhật hay kể về "ba lần nguy khốn lớn nhất" trong đời Tokugawa Ieyasu, và chuyến vượt Iga luôn có mặt trong danh sách, cùng với trận thua Mikatagahara năm 1573. Lý do dễ hiểu: nếu Ieyasu chết trên núi năm 1582, lịch sử Nhật Bản đã khác hẳn. Không có Mạc phủ Tokugawa, không có hơn hai trăm năm thời Edo.
Chuyến đi cũng cho thấy giá trị thật của người Iga và Kōka: không phải phép thuật, mà là hiểu biết về đường núi, quan hệ với các làng, khả năng biết ai đáng tin. Đó chính là "tàng hình" theo kiểu shinobi: đi qua một vùng nguy hiểm mà kẻ thù không biết mình đang ở đâu. Một đoàn người nhỏ, đi đường tắt, có người địa phương dẫn, ẩn mình tốt hơn bất kỳ đạo quân nào.
Chỉ huy người Iga ở Edo
Khi Ieyasu chuyển về Edo (Tokyo ngày nay) năm 1590, Hanzō được giao chỉ huy một nhóm người Iga, thường được kể là khoảng hai trăm người, làm nhiệm vụ canh gác. Dinh của ông nằm gần một cổng phía tây thành Edo. Cổng ấy về sau mang tên ông: Hanzōmon, "cổng Hanzō".
Hôm nay Hanzōmon vẫn là một cổng của Hoàng cung Tokyo, và tên ông còn sống trong đời sống thường ngày của người Tokyo qua tuyến tàu điện ngầm Hanzōmon và ga Hanzōmon. Đây có lẽ là trường hợp hiếm hoi một người gắn với ninja lại có tên trên bản đồ tàu điện của một thủ đô hiện đại.
Hanzō mất năm 1596. Mộ ông ở chùa Sainen-ji, khu Yotsuya, Tokyo. Chùa này còn lưu giữ một cây thương được truyền là của ông.
Sau Hanzō: đời con và nhóm Iga
Con trai ông kế thừa vị trí chỉ huy nhưng không được lòng người Iga dưới quyền. Các ghi chép kể đã có xung đột, người Iga phản đối cách đối xử của ông, và cuối cùng ông mất quyền chỉ huy. Nhóm Iga về sau được tổ chức lại dưới quyền những người khác. Câu chuyện này cho thấy người Iga trong Mạc phủ là những người lính có quyền lợi, có tiếng nói, không phải công cụ vô danh.
Từ samurai thành "ninja huyền thoại"
Vậy vì sao Hanzō thành biểu tượng ninja? Có mấy lý do:
- Ông có gốc Iga, và chỉ huy người Iga, vùng gắn liền với shinobi.
- Chuyến vượt Iga là một câu chuyện ẩn mình, thoát hiểm qua núi, rất hợp với hình ảnh ninja.
- Sách Shinobi Hiden được gán cho ông, dù niên đại và tác giả thật còn tranh cãi.
- Văn hoá đại chúng thế kỷ 20 cần một "ninja có thật" để làm nhân vật trung tâm, và tên Hanzō là lựa chọn hoàn hảo.
Kết quả là trên phim và truyện tranh, Hanzō biết phép biến mất, có cả đội quân ninja áo đen, đánh nhau với các ninja phái khác. Bộ phim truyền hình Nhật Kage no Gundan (1980) đưa ông thành thủ lĩnh ninja. Phim Mỹ Kill Bill (2003) lại biến "Hattori Hanzō" thành tên một người rèn kiếm huyền thoại ở Okinawa, hoàn toàn hư cấu.
Bảng phân biệt sử thật và hư cấu
| Điều thường nghe | Đánh giá |
|---|---|
| Hanzō sinh 1542, mất 1596 | Được các nguồn thống nhất |
| Hanzō phục vụ Tokugawa Ieyasu | Chắc chắn |
| Hanzō giúp Ieyasu vượt Iga năm 1582 | Có thật, chi tiết còn khác nhau giữa các nguồn |
| Cổng Hanzōmon mang tên ông | Đúng, theo truyền thống gắn với dinh của ông |
| Hanzō là ninja đi đột nhập ban đêm | Không có bằng chứng, ông là võ tướng |
| Hanzō biết tàng hình, biến mất | Hư cấu |
| Hanzō viết Shinobi Hiden | Được gán cho ông, giới nghiên cứu còn nghi ngờ |
| Hanzō là thợ rèn kiếm | Hư cấu hoàn toàn, từ phim Kill Bill |
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện của Hanzō là ví dụ đẹp về cách huyền thoại được dựng lên. Có một người thật, một sự kiện thật, một quê hương gắn với nghề bí ẩn, và thế là trí tưởng tượng làm phần còn lại. Muốn tìm hiểu, có thể bắt đầu từ những dấu vết rất cụ thể: đi qua cổng Hanzōmon bên hào thành Hoàng cung Tokyo, ghé chùa Sainen-ji ở Yotsuya, rồi đọc phần về chuyến vượt Iga trong các sách lịch sử nhà Tokugawa.
Nếu đến Iga, bảo tàng ninja ở đó cũng có phần giới thiệu về mối quan hệ giữa người Iga và nhà Tokugawa, giúp thấy Hanzō là cầu nối giữa một vùng núi nổi tiếng và chính quyền trung ương mới.
Câu hỏi thường gặp
Hattori Hanzō là ai?
Hattori Hanzō Masanari (1542–1596) là samurai phục vụ Tokugawa Ieyasu, gia đình có gốc từ Iga. Ông nổi tiếng nhờ giúp Ieyasu vượt núi Iga an toàn năm 1582 và chỉ huy một nhóm người Iga canh gác thành Edo.
Hattori Hanzō có phải ninja không?
Không theo nghĩa phim ảnh. Ông là võ tướng, nổi tiếng giỏi dùng thương, có biệt danh "Quỷ Hanzō". Mối liên hệ với ninja đến từ gốc Iga của gia đình ông và việc ông chỉ huy người Iga.
Cổng Hanzōmon ở Tokyo có liên quan gì đến Hattori Hanzō?
Cổng Hanzōmon của Hoàng cung Tokyo mang tên ông, theo truyền thống vì dinh của ông nằm gần cổng này. Tuyến tàu điện ngầm Hanzōmon và ga Hanzōmon cũng lấy tên theo cổng.
Mộ Hattori Hanzō ở đâu?
Mộ ông ở chùa Sainen-ji, khu Yotsuya, Tokyo. Chùa còn lưu một cây thương được truyền là của ông.
Hattori Hanzō trong Kill Bill có thật không?
Không. Trong Kill Bill, Hattori Hanzō là một thợ rèn kiếm sống ở Okinawa, nhân vật hư cấu chỉ mượn tên. Hattori Hanzō thật là võ tướng thế kỷ 16 và không có ghi chép nào nói ông rèn kiếm.
