Bansenshūkai (萬川集海, "muôn sông đổ về biển") là bộ sách ninja đầy đủ nhất còn lại, do Fujibayashi, một người vùng Iga, biên soạn năm 1676, giữa thời Edo yên bình. Cùng với Shōninki (1681) và Shinobi Hiden, nó là nguồn chính để giới nghiên cứu biết shinobi thật sự học gì. Điều bất ngờ là phần lớn nội dung nói về tâm lý, kỷ luật, thời tiết và tổ chức thông tin, chứ không phải đòn đánh.
Vì sao sách ninja ra đời khi chiến tranh đã hết
Năm 1676, Nhật Bản đã yên ổn gần tám mươi năm dưới Mạc phủ Tokugawa. Thời chiến quốc chỉ còn trong ký ức của ông bà. Chính lúc đó, những người xuất thân từ các gia đình shinobi lo hai chuyện: kỹ năng sẽ mai một, và giá trị của dòng họ sẽ bị quên. Viết sách là cách giữ nghề, đồng thời là cách chứng minh với lãnh chúa rằng gia đình mình vẫn có thứ đáng giữ lại.
Vì vậy, đọc sách ninja thời Edo cần nhớ hai điều. Một, đây là kiến thức được hệ thống hoá lại sau khi thực tế đã qua, có chỗ lý tưởng hoá. Hai, tác giả có động cơ làm nghề mình trông quan trọng, đáng tin, có gốc gác lâu đời.
Bansenshūkai: tác giả, năm, hình thức
Lời tựa của bộ sách ghi năm Enpō thứ 4, tức 1676. Người biên soạn họ Fujibayashi, thường được ghi là Fujibayashi Yasutake (có tài liệu đọc là Yasuyoshi), thuộc một gia tộc nổi tiếng ở Iga. Tên sách có ý rằng kiến thức của nhiều dòng phái, như muôn dòng sông, được gom về một biển lớn.
Sách không được in mà lưu hành bằng bản chép tay, nên các bản còn lại hôm nay có khác biệt về số quyển và câu chữ. Thông thường người ta mô tả bộ sách gồm khoảng hai mươi quyển cộng phần phụ lục. Một số bản được lưu giữ ở thư viện và các gia đình ở Iga, Kōka.
Bên trong Bansenshūkai có gì
| Phần | Nội dung chính |
|---|---|
| Chính tâm (shōshin) | Đạo đức của người làm nghề: trung thành, không dùng kỹ năng vì lợi riêng, giữ lòng ngay thẳng |
| Tướng trí (shōchi) | Người chỉ huy nên dùng và bảo vệ shinobi thế nào, cách phòng gián điệp của địch |
| Dương nhẫn (yōnin) | Đột nhập "công khai": cải trang, kết thân, thu thập tin trước khi chiến tranh nổ ra |
| Âm nhẫn (innin) | Đột nhập lén lút ban đêm: chọn thời điểm, đọc tâm lý lính canh |
| Thiên thời | Thời tiết, mây gió, tuần trăng, xem sao để định hướng và chọn đêm hành động |
| Nhẫn khí | Dụng cụ: đồ leo trèo, đồ qua nước, đồ mở cửa, đồ lửa |
Cách chia "dương" và "âm" rất đáng chú ý. Bansenshūkai coi trọng dương nhẫn, tức là lấy tin bằng cách hoà vào xã hội đối phương từ trước, hơn là lén lút ban đêm. Nói cách khác, ninja giỏi nhất là người không bao giờ cần trèo tường.
Những ý tưởng nổi bật
Đạo đức đặt lên đầu
Mở đầu bằng chuyện "chính tâm" có vẻ lạ với một cuốn sách dạy đột nhập. Nhưng logic rất thực tế: một người được dạy cách lừa, cách mở khoá, cách đốt nhà mà không có kỷ luật thì là mối nguy cho chính chủ thuê. Sách nhấn mạnh rằng kỹ năng chỉ có giá trị khi dùng cho mục đích đúng.
Thông tin quý hơn chiến công
Phần lớn nhiệm vụ trong sách là mang tin về sống sót. Một shinobi bị bắt hay chết là mất trắng thông tin. Vì thế sách dạy kỹ cách rút lui, cách ghi nhớ, cách chuyển tin, hơn là cách chiến đấu.
Hiểu người canh gác
Nhiều đoạn bàn về lúc nào lính gác dễ lơ là: sau bữa tiệc, khi trời mưa to, đêm đầu sau một trận thắng, lúc gần sáng. Đây là kiến thức tâm lý học thực dụng, áp dụng được cho cả việc bảo vệ: người chỉ huy đọc phần này để biết doanh trại của mình yếu lúc nào.
Dụng cụ: đa năng, đơn giản
Phần nhẫn khí mô tả các loại thang gấp, dây có móc, phao qua nước, đồ cạy, đèn, mồi lửa. Nhiều món là đồ nông cụ hoặc đồ dùng hàng ngày cải biến. Bài về đồ nghề ninja trong danh mục này phân tích phần này kỹ hơn.
Shōninki và Shinobi Hiden
Shōninki (正忍記) do Natori Masazumi viết năm 1681, thuộc dòng Natori-ryū ở phiên Kishū (vùng Wakayama). Sách mỏng hơn Bansenshūkai nhưng giàu triết lý: bàn về cách đọc người, cách nói chuyện để người khác tự kể ra điều mình cần, cách giữ mình không để lộ. Nhiều đoạn đọc giống một cuốn sách về giao tiếp và tâm lý.
Shinobi Hiden (忍秘伝), còn gọi Ninpiden, theo truyền thống được gán cho Hattori Hanzō và mang niên đại 1560. Tuy nhiên các bản còn lại là bản chép thời Edo, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nội dung được biên soạn hoặc chỉnh lý muộn hơn niên đại ghi trên sách. Việc gán cho một tên tuổi lớn là chuyện thường gặp trong sách nghề thời đó.
So sánh ba cuốn
| Sách | Năm | Tác giả | Điểm mạnh |
|---|---|---|---|
| Bansenshūkai | 1676 | Fujibayashi (Iga) | Toàn diện, như một bộ bách khoa nghề |
| Shōninki | 1681 | Natori Masazumi (Kishū) | Tâm lý, giao tiếp, cách ẩn mình giữa người |
| Shinobi Hiden | Ghi 1560, bản còn lại thời Edo | Gán cho Hattori Hanzō | Dụng cụ và kỹ thuật, niên đại còn tranh cãi |
Đọc sách ninja thế nào cho đúng
Có ba cái bẫy khi đọc các sách này:
- Tưởng sách mô tả thời chiến quốc nguyên trạng. Thật ra sách viết sau gần một thế kỷ, có hệ thống hoá và lý tưởng hoá.
- Tưởng bùa chú trong sách là phép thuật thật. Một số đoạn có thần chú, cầu khấn, chọn ngày giờ tốt. Đó là niềm tin tôn giáo phổ biến thời ấy, giống như binh thư nhiều nước cũng có phần chiêm bốc.
- Tin vào bản dịch lan truyền trên mạng. Nhiều "trích dẫn sách ninja" trên mạng không có nguồn. Nên đọc bản dịch có chú thích hoặc công bố của các nhà nghiên cứu.
Góc nhìn hôm nay
Bansenshūkai đã có bản dịch tiếng Anh đầy đủ The Book of Ninja (Antony Cummins và Yoshie Minami, 2013). Trung tâm Nghiên cứu Ninja Quốc tế của Đại học Mie, đặt ở Iga, tiếp tục tìm và đọc các văn bản gia tộc, đôi khi phát hiện thêm bản chép tay mới trong kho của các gia đình.
Đọc sách ninja hôm nay, người ta rút ra những bài học bất ngờ cho đời thường: chuẩn bị kỹ trước khi hành động, quan sát nhiều hơn nói, hiểu thói quen của người khác, và biết rằng điểm yếu của một hệ thống thường nằm ở con người chứ không ở bức tường. Chính câu cuối ấy là lý do các chuyên gia bảo vệ ngày nay vẫn đọc lại các văn bản cũ này, để biết mình nên canh chừng điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Bansenshūkai là gì?
Bansenshūkai là bộ sách tổng hợp kiến thức của shinobi, do Fujibayashi người Iga biên soạn năm 1676. Sách bàn về đạo đức nghề, cách chỉ huy, cải trang, đột nhập, thời tiết và dụng cụ. Đây là sách ninja đầy đủ nhất còn lại đến nay.
Sách ninja được viết khi nào?
Các sách lớn đều ra đời thời Edo, khi chiến tranh đã kết thúc: Bansenshūkai năm 1676, Shōninki năm 1681. Shinobi Hiden mang niên đại 1560 nhưng bản còn lại là bản chép thời Edo và niên đại thật vẫn còn tranh cãi.
Sách ninja có dạy phép tàng hình không?
Không theo nghĩa phép thuật. Sách dạy cách không bị chú ý: chọn đêm mưa, đọc tâm lý lính gác, cải trang thành người bình thường. Một số đoạn có bùa chú, nhưng đó là niềm tin tôn giáo thời ấy.
Shōninki khác Bansenshūkai thế nào?
Shōninki do Natori Masazumi viết năm 1681, ngắn hơn và thiên về tâm lý, giao tiếp, cách ẩn mình giữa đám đông. Bansenshūkai thì toàn diện hơn, có cả phần dụng cụ, thời tiết và tổ chức. Hai cuốn thuộc hai dòng phái khác nhau.
Có thể đọc Bansenshūkai bằng tiếng Việt không?
Hiện chưa thấy bản dịch tiếng Việt đầy đủ được xuất bản chính thức. Bản dịch tiếng Anh The Book of Ninja (2013) là bản phổ biến nhất. Nên cẩn thận với các đoạn trích lan truyền trên mạng không ghi nguồn.
