Đồ nghề của shinobi thật chủ yếu là dụng cụ leo trèo, qua nước, mở cửa và tạo lửa, phần lớn cải biến từ nông cụ và đồ dùng hằng ngày. Shuriken (phi tiêu) có thật trong võ thuật Nhật Bản, nhưng nó thuộc về các trường phái của samurai nhiều hơn là "vũ khí riêng của ninja". Thanh kiếm ninja lưỡi thẳng với chuôi vuông thì gần như không có dấu vết trước thế kỷ 20.
Sách ninja chia đồ nghề thế nào
Bộ Bansenshūkai (1676) có hẳn phần về ninki, tức dụng cụ của shinobi, chia thành bốn nhóm. Cách chia này cho thấy ưu tiên của nghề: vượt chướng ngại và tạo hỗn loạn, chứ không phải đánh nhau.
| Nhóm | Tên Nhật | Công dụng | Ví dụ được nhắc |
|---|---|---|---|
| Đồ leo trèo | tōki | Vượt tường, vượt hào cao | Thang gấp, thang dây, dây có móc |
| Đồ qua nước | suiki | Qua hào, sông, đầm | Phao, bè nhỏ gấp được |
| Đồ mở | kaiki | Mở cửa, cạy khoá, khoét vách | Đồ cạy, cưa nhỏ, đục |
| Đồ lửa | kaki | Đốt, chiếu sáng, báo hiệu | Mồi lửa, đuốc, đèn |
Không có nhóm nào gọi là "vũ khí ném". Điều này không có nghĩa shinobi không mang vũ khí, mà cho thấy trong mắt người viết sách, thứ làm nên nghề là khả năng đi vào, đi ra và gây rối, không phải chiến đấu.
Shuriken: thật, nhưng không phải của riêng ninja
Shuriken (手裏剣, "lưỡi kiếm giấu trong tay") có thật trong lịch sử võ thuật Nhật Bản. Có hai dạng chính:
- Dạng que (bō-shuriken): một thanh kim loại dài, giống chiếc đinh lớn.
- Dạng dẹt (hira-shuriken hay shaken): miếng kim loại có nhiều cánh, hình ngôi sao mà phim ảnh ưa dùng.
Thời Edo có những trường phái võ thuật chuyên về shuriken, như Negishi-ryū hay Shirai-ryū. Đó là các trường phái của tầng lớp samurai, dạy như một môn phụ bên cạnh kiếm thuật. Việc gắn chặt shuriken hình ngôi sao với ninja phần lớn là sản phẩm của truyện tranh và phim ảnh thế kỷ 20. Trên màn ảnh, phi tiêu ngôi sao rất ăn hình: nhỏ, sắc, bay xoay tròn, cắm phập vào cột gỗ.
Ngoài đời, một mảnh kim loại nhỏ ném đi khó gây sát thương nghiêm trọng qua lớp áo dày. Các nhà nghiên cứu cho rằng nếu có dùng, nó chủ yếu để làm đối phương giật mình, phân tâm trong chốc lát. Ở nhiều quốc gia, kể cả Việt Nam, đồ ném sắc nhọn kiểu này thuộc diện bị quản lý; bảo tàng là nơi nên ngắm chúng.
Móc leo và dây: món đồ thật sự quan trọng
Nếu phải chọn một món tượng trưng cho shinobi thật, đó có lẽ là sợi dây. Sách nghề nhấn mạnh dây vì nó nhẹ, cuộn gọn, dùng được trăm việc: leo, buộc, kéo đồ lên, đo khoảng cách, buộc cửa từ bên ngoài. Dây có móc (kaginawa) là một món được nhắc nhiều.
Thang gấp, thang nối nhiều đoạn cũng được mô tả, và đều là thứ có thể tháo rời, giấu vào hành lý. Điều này hợp với tinh thần cải trang: một người bán hàng không thể vác theo cái thang dài.
Những món nổi tiếng và sự thật về chúng
Mizugumo: "nhện nước" có đi trên mặt nước được không
Mizugumo là một bộ phao gỗ hình tròn, được trưng bày ở các bảo tàng ninja và thường được giới thiệu là "giày đi trên nước". Thử nghiệm của nhiều người cho thấy không thể đứng và đi trên mặt nước bằng chúng. Giới nghiên cứu cho rằng nhiều khả năng đây là phao giúp nổi khi bơi qua hào, hoặc dùng để đi qua bùn lầy, đầm lầy. Ý nghĩa thật của món này vẫn còn bàn cãi.
Makibishi: hạt củ ấu làm chông
Makibishi là những vật nhỏ có gai rải xuống đất để làm chậm người đuổi theo. Phiên bản đơn giản nhất được kể là hạt củ ấu phơi khô, vốn có sẵn gai cứng. Đây là ví dụ đẹp về tinh thần tận dụng thứ có sẵn trong tự nhiên.
Kunai: cái bay làm vườn
Kunai trên phim là con dao ném hình lá. Ngoài đời, nó gần với một dụng cụ đào, khoét: một lưỡi sắt dày, dùng để đào đất, cạy vách, cạy đá. Có người so nó với cái bay của thợ nề. Vai trò "dao ném" là của phim ảnh.
Kiếm ninja lưỡi thẳng
Thanh kiếm thẳng, ngắn, chuôi bảo vệ hình vuông, đeo sau lưng là hình ảnh kinh điển. Tuy nhiên không có hiện vật chắc chắn nào từ thời chiến quốc hay đầu thời Edo cho thấy loại kiếm này tồn tại như một loại riêng. Phần lớn các "kiếm ninja" trong bảo tàng là đồ làm ở thế kỷ 20. Shinobi thật, nếu mang kiếm, nhiều khả năng mang kiếm thường như mọi người.
Móng vuốt leo cây
Một số dụng cụ đeo tay hoặc đeo chân có gai, thường gọi là shuko và ashiko, được trưng bày như đồ leo trèo. Cũng giống mizugumo, mức độ phổ biến thật sự của chúng trong lịch sử khó xác minh, vì hiện vật còn lại chủ yếu thuộc giai đoạn muộn.
Vì sao phim cần vũ khí, còn sử cần dụng cụ
Phim hành động cần những món nhìn thấy được, tạo tiếng động, tạo cảnh đối đầu. Phi tiêu bay, kiếm vung, bom khói nổ là những thứ đó. Còn công việc thật của shinobi lại là đi không để lại dấu vết. Một shinobi giỏi theo nghĩa sách nghề là người xong việc mà không ai biết anh đã đến, nên đồ nghề của anh phải yên lặng, gọn nhẹ, trông vô hại.
Bảng dưới đây tóm tắt khoảng cách giữa hai hình ảnh:
| Trên phim | Theo sách nghề và hiện vật |
|---|---|
| Phi tiêu ngôi sao là vũ khí chính | Có thật nhưng thuộc võ thuật samurai, vai trò phụ |
| Kiếm thẳng đeo lưng | Không có bằng chứng trước thế kỷ 20 |
| Bom khói biến mất | Có đồ lửa, khói để gây rối, không phải để "biến mất" |
| Giày đi trên nước | Nhiều khả năng là phao bơi hoặc đồ đi bùn |
| Ít ai nhắc đến dây | Dây là món đa năng quan trọng bậc nhất |
Góc nhìn hôm nay: ngắm đồ ninja ở đâu và ngắm thế nào
Bảo tàng Ninja Iga-ryū ở thành phố Iga (tỉnh Mie) và nhà ninja Kōka-ryū ở Kōka (tỉnh Shiga) đều có phòng trưng bày dụng cụ. Khi xem, nên đọc kỹ ghi chú về niên đại: món nào là hiện vật cũ, món nào là đồ phục dựng. Cũng nên tự hỏi món đồ ấy giấu vào hành lý của một người bán hàng có được không. Nếu không, nhiều khả năng nó là sản phẩm của trí tưởng tượng.
Với trẻ nhỏ thích ninja, xem trình diễn ở bảo tàng, mặc thử bộ đồ phục dựng hay đọc truyện về các dụng cụ leo trèo là cách vui mà an toàn. Còn bài học đáng mang về là: người khéo nhất không phải người có nhiều vũ khí nhất, mà là người biết biến những thứ bình thường thành công cụ.
Câu hỏi thường gặp
Ninja có dùng phi tiêu shuriken thật không?
Shuriken có thật trong võ thuật Nhật, nhưng chủ yếu được dạy trong các trường phái của samurai thời Edo. Việc gắn shuriken hình ngôi sao làm vũ khí đặc trưng của ninja phần lớn đến từ phim ảnh và truyện tranh thế kỷ 20.
Kiếm ninja có thật không?
Loại kiếm thẳng, chuôi vuông, đeo sau lưng không có hiện vật chắc chắn nào trước thế kỷ 20. Phần lớn "kiếm ninja" trưng bày hôm nay là đồ làm về sau. Shinobi thật, nếu mang kiếm, nhiều khả năng dùng kiếm thường.
Ninja có đi được trên mặt nước không?
Không. Dụng cụ mizugumo thường được giới thiệu là giày đi trên nước, nhưng thử nghiệm cho thấy không đứng được. Nhiều khả năng nó là phao hỗ trợ khi bơi qua hào hoặc đồ đi trên bùn lầy.
Đồ nghề quan trọng nhất của ninja là gì?
Theo sách Bansenshūkai, đồ nghề chia thành bốn nhóm: leo trèo, qua nước, mở cửa và lửa. Dây, thang gấp, dụng cụ cạy và mồi lửa được nhắc nhiều nhất. Chúng gọn nhẹ, dễ giấu và có thể cải biến từ đồ dùng hằng ngày.
Kunai là gì?
Ngoài đời, kunai gần với một dụng cụ đào khoét bằng sắt, dùng để đào đất, cạy vách. Hình ảnh kunai là dao ném chủ yếu đến từ truyện tranh và phim hoạt hình.
