Phép ẩn thân, độn thổ trong truyện thần tiên Trung Hoa: gốc gác và ý nghĩa

Trong truyện thần tiên Trung Hoa, phép ẩn thân (làm mình vô hình) và độn thổ (đi xuyên vào lòng đất) là những phép của đạo sĩ và thần tiên, xuất hiện trong Tây du ký, Phong thần diễn nghĩa, Liêu trai chí dị và nhiều sách khác. Khác với áo hay nhẫn tàng hình phương Tây, ở đây vô hình thường là kết quả của tu luyện, gắn với quan niệm ngũ hành của Đạo giáo: người đắc đạo có thể hoà mình vào kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ để đi lại không ai thấy. Gốc của những phép này nằm trong các sách Đạo giáo cổ và các chuyện kể về phương sĩ thời Hán.

Gốc gác: phương sĩ và sách Đạo giáo

Từ thời Tần – Hán, Trung Hoa đã có tầng lớp phương sĩ, những người tự nhận biết thuật trường sinh, luyện đan, xem sao và các phép lạ. Tần Thuỷ Hoàng và Hán Vũ Đế đều nổi tiếng là tin dùng phương sĩ. Trong các truyện về họ, khả năng biến mất, đi xuyên tường, hoá thành vật khác là những "bằng chứng" được kể nhiều nhất.

Đến thế kỷ 4, đạo sĩ Cát Hồng viết Bão Phác Tử, một bộ sách lớn về thuật thần tiên. Trong phần nội thiên, ông có chép các phép "ẩn hình", tức làm thân mình không bị thấy, cùng nhiều phép biến hoá khác. Với người đọc hôm nay, đây là tư liệu quý để hiểu người xưa tưởng tượng về sự vô hình ra sao, chứ không phải bằng chứng các phép ấy có thật.

Tả Từ trêu Tào Tháo: từ sử sách đến tiểu thuyết

Một trong những câu chuyện ẩn thân nổi tiếng nhất là chuyện phương sĩ Tả Từ cuối thời Đông Hán. Hậu Hán thư, phần Phương thuật liệt truyện, chép rằng Tào Tháo muốn giết Tả Từ, nhưng ông đi vào tường mà biến mất. Khi bị đuổi ra chợ, mọi người trong chợ bỗng đều có dáng như Tả Từ, không ai biết ai là thật. Lần khác, ông lẩn vào giữa một đàn dê, biến thành dê, quân lính không phân biệt được.

Tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung (thế kỷ 14) phát triển câu chuyện này ở hồi 68 thành một chuỗi cảnh Tả Từ trêu Tào Tháo đầy màu sắc. Đây là ví dụ hay về cách một ghi chép ngắn trong sử được tiểu thuyết thêm thắt thành truyện dài.

Tây du ký: biến hoá thay cho tàng hình

Trong Tây du ký (bản in sớm nhất còn lại năm 1592, thường được gán cho Ngô Thừa Ân), Tôn Ngộ Không có bảy mươi hai phép biến hoá và cân đẩu vân một cái lộn đi mười vạn tám nghìn dặm. Điều thú vị là Ngộ Không ít khi "tàng hình" theo nghĩa phương Tây. Thay vào đó, chú biến thành thứ mà không ai để ý:

• Con ruồi, con muỗi, con ong: để bay vào động yêu quái do thám.
• Con sâu nhỏ: chui vào chén trà, để La Sát nữ uống vào bụng, rồi quậy trong bụng buộc nàng đưa quạt Ba Tiêu.
• Người khác: biến thành chính yêu quái hoặc người thân của yêu quái để lừa chúng.

Đây là một quan niệm rất khác về vô hình: không biến mất mà trở nên nhỏ bé, tầm thường, lẫn vào cảnh vật. Gần với tinh thần của shinobi Nhật Bản hơn là với chiếc áo của Harry Potter. Trư Bát Giới có ba mươi sáu phép biến hoá, ít hơn sư huynh nhiều, và thường bị lộ vì không giấu được cái tai to hay cái bụng phệ.

Phong thần diễn nghĩa: Thổ Hành Tôn và phép độn thổ

Phong thần diễn nghĩa, tiểu thuyết thời Minh (tác giả còn tranh cãi, thường được gán cho Hứa Trọng Lâm hoặc Lục Tây Tinh), kể cuộc chiến giữa nhà Chu và nhà Thương, có rất nhiều thần tiên với phép thuật kỳ lạ. Nhân vật gắn với phép độn thổ nổi tiếng nhất là Thổ Hành Tôn: dáng người thấp bé, đi dưới lòng đất mỗi ngày nghìn dặm, chui lên bất ngờ sau lưng kẻ thù.

Trong truyện, phép độn thổ vừa là ưu thế vừa là điểm yếu. Thổ Hành Tôn từng chui vào doanh trại đối phương, nhưng cũng có lần bị khắc chế khi kẻ thù dùng phép làm đất cứng lại. Ý tưởng "phép này có phép kia khắc" xuất phát từ quan niệm ngũ hành tương sinh tương khắc.

Ngũ hành độn: năm cách biến mất

Truyện thần tiên Trung Hoa thường nhắc đến "ngũ hành độn thuật", tức năm cách ẩn mình theo năm yếu tố:

Đây là hệ thống tưởng tượng, mỗi truyện dùng một cách. Về sau, chính hệ thống này được truyện tranh Nhật mượn lại, ví dụ các "độn thuật" trong truyện ninja, cho thấy truyền thống thần tiên Trung Hoa đã lan xa thế nào trong văn hoá Đông Á.

Liêu trai: Đạo sĩ núi Lao và bài học xuyên tường

Có lẽ câu chuyện hay nhất về phép thuật vô hình trong văn học Trung Hoa lại là một chuyện chế giễu. Trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh (thế kỷ 17), truyện Lao Sơn đạo sĩ kể về chàng thư sinh họ Vương lên núi Lao xin học phép tiên. Thầy bắt chàng đi đốn củi mỗi ngày. Chịu không nổi cái khổ, chàng xin về, chỉ xin học một phép xuyên tường. Thầy dạy câu chú, dặn phải giữ lòng trong sạch thì phép mới linh.

Về nhà, Vương khoe với vợ, chạy thẳng vào tường, và đập đầu bươu trán. Bồ Tùng Linh kết chuyện bằng lời bàn rằng người muốn có phép lạ mà không chịu khổ luyện thì rốt cuộc chỉ chuốc lấy xấu hổ. Một truyện ngắn mà sắc như dao, đến nay vẫn được dùng làm bài học trong sách giáo khoa nhiều nơi.

Ở Việt Nam: từ truyện Tàu đến màn ảnh nhỏ

Người Việt quen với những phép này qua truyện Tàu dịch từ đầu thế kỷ 20 và đặc biệt qua bộ phim truyền hình Tây du ký năm 1986 của đài CCTV, được chiếu đi chiếu lại nhiều năm. Hình ảnh Ngộ Không nhổ sợi lông thổi ra hàng trăm con khỉ, biến thành con ruồi bay vào động, đã thành ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Truyện cổ tích Việt Nam cũng có những vật thần và phép lạ, nhưng phép ẩn thân, độn thổ theo kiểu Đạo giáo chủ yếu đến qua văn học Trung Hoa.

Góc nhìn hôm nay

Đọc các truyện này, người ta thấy một khác biệt văn hoá thú vị. Ở phương Tây, vô hình thường đến từ một món đồ có thể trao tay, đánh cắp, đánh mất. Ở truyện thần tiên Trung Hoa, vô hình đến từ tu luyện, từ việc hiểu và hoà vào thiên nhiên. Không ai có thể cướp phép biến hoá của Ngộ Không như cướp một chiếc nhẫn.

Nếu muốn đọc, Tây du ký, Phong thần diễn nghĩa, Liêu trai chí dị và Tam quốc diễn nghĩa đều đã có bản dịch tiếng Việt từ lâu. Truyện Lao Sơn đạo sĩ chỉ vài trang, rất hợp để đọc cùng con, và kết thúc bằng một câu hỏi đáng thảo luận: phép lạ có ích gì khi người dùng nó không xứng đáng?