Mũ tàng hình của Hades là món bảo vật trong thần thoại Hy Lạp khiến người đội trở nên vô hình, do các Cyclops rèn tặng thần Hades trong cuộc chiến với các Titan. Nổi tiếng nhất là lần người anh hùng Perseus mượn chiếc mũ này để chặt đầu Medusa rồi thoát khỏi hai chị gái bất tử của nàng. Các nguồn cổ như Iliad của Homer, Thư viện thần thoại mang tên Apollodorus và bài thơ Chiếc khiên của Heracles đều nhắc đến chiếc mũ.
Chiếc mũ ra đời thế nào
Theo Thư viện thần thoại (thường gán cho Apollodorus, biên soạn khoảng thế kỷ 1–2 sau Công nguyên), khi Zeus và các anh em chuẩn bị đánh các Titan, họ giải thoát các Cyclops khỏi lòng đất. Để đáp ơn, các Cyclops rèn cho mỗi vị thần một vũ khí: Zeus nhận sấm sét, Poseidon nhận cây đinh ba, còn Hades nhận chiếc mũ.
Đây là một sự phân chia rất có ý nghĩa. Zeus cai quản bầu trời, nơi sấm sét vang rền ai cũng thấy. Poseidon cai quản biển cả. Hades cai quản cõi chết, thế giới mà người sống không nhìn thấy. Chiếc mũ tàng hình hợp với chủ nhân của nó đến từng chi tiết.
Trong tiếng Hy Lạp cổ, món đồ này thường được gọi là Aïdos kuneē, "mũ của Hades". Chữ kuneē vốn chỉ một loại mũ da. Nhiều người giải thích tên Hades nghĩa là "kẻ không thấy được" hoặc "nơi không thấy", nghe rất hợp với chiếc mũ. Tuy nhiên giới ngôn ngữ học vẫn tranh luận về nguồn gốc tên này, nên đó là một cách giải thích hấp dẫn chứ chưa phải kết luận.
Athena đội mũ Hades ở thành Troy
Lần xuất hiện sớm nhất của chiếc mũ trong văn học còn lại là ở Iliad của Homer, quyển 5. Trong trận chiến trước thành Troy, nữ thần Athena giúp anh hùng Diomedes đánh thần chiến tranh Ares. Bà đội mũ của Hades để Ares không nhìn thấy mình. Nhờ vậy Diomedes, với sự dẫn dắt vô hình của Athena, đâm trúng Ares.
Chi tiết này cho thấy chiếc mũ có hiệu lực cả với các vị thần, chứ không chỉ với người phàm. Một vị thần mạnh như Ares cũng bị nó đánh lừa.
Perseus và Medusa: chuyến đi cần ba món bảo vật
Vua Polydectes xứ Seriphos muốn loại bỏ Perseus để chiếm mẹ chàng là Danaë. Ông đẩy chàng vào một nhiệm vụ tưởng như tự sát: mang về đầu Medusa, một trong ba chị em Gorgon, kẻ có ánh nhìn biến người thành đá.
Theo Apollodorus, Perseus được thần Hermes và nữ thần Athena giúp đỡ. Chàng phải đi tìm ba chị em Graeae, những bà lão dùng chung một con mắt và một chiếc răng. Perseus giật lấy con mắt khi họ đang chuyền tay nhau, buộc họ chỉ đường đến chỗ các nữ thần núi (nymph). Các nữ thần này trao cho chàng:
- Đôi dép có cánh để bay.
- Chiếc túi (kibisis) để đựng đầu Medusa, vì nhìn vào đầu nàng ngay cả khi đã chết vẫn bị hoá đá.
- Chiếc mũ của Hades để tàng hình.
Hermes thì trao thêm một lưỡi liềm sắc bằng kim loại không gì phá được.
Khoảnh khắc chặt đầu và cuộc trốn chạy
Perseus bay đến nơi ba chị em Gorgon đang ngủ. Để không nhìn thẳng vào Medusa, chàng nhìn qua hình phản chiếu trên chiếc khiên đồng. Theo nhiều phiên bản, Athena dẫn tay chàng. Chàng chặt đầu Medusa và bỏ vào túi.
Hai chị của Medusa là Stheno và Euryale bất tử, tỉnh dậy và đuổi theo. Lúc này chiếc mũ tàng hình mới thật sự cứu mạng Perseus: chàng biến mất trước mắt họ, bay đi mà không ai thấy. Bài thơ cổ Chiếc khiên của Heracles, thường gán cho Hesiod, mô tả cảnh này trên chiếc khiên: Perseus bay vội, trên đầu là chiếc mũ của Hades mang bóng tối kinh hoàng của đêm.
Chi tiết chiếc khiên như tấm gương phổ biến nhờ nhà thơ La Mã Ovid trong Biến hình (Metamorphoses). Các nguồn Hy Lạp sớm hơn kể khác nhau về cách Perseus tránh ánh nhìn của Medusa.
Chiếc mũ trong các lần khác
| Ai đội | Khi nào | Nguồn |
|---|---|---|
| Hades | Cuộc chiến với các Titan | Thư viện thần thoại (Apollodorus) |
| Athena | Chiến tranh thành Troy, khi giúp Diomedes | Iliad, quyển 5 |
| Perseus | Khi chặt đầu Medusa | Apollodorus, Chiếc khiên của Heracles |
| Hermes | Cuộc chiến với các Gigant (người khổng lồ) | Thư viện thần thoại |
Chiếc mũ luôn được mượn, rồi trả lại. Nó thuộc về Hades, và việc ai đó có được nó chỉ là tạm thời. Đó là một chi tiết đáng suy nghĩ: sức mạnh vô hình trong thần thoại Hy Lạp không bao giờ là của riêng một anh hùng.
Plato nhắc lại chiếc mũ
Ở quyển X của Cộng hoà, Plato đặt chiếc mũ Hades cạnh chiếc nhẫn Gyges. Socrates nói rằng người công chính nên sống công chính dù có được nhẫn Gyges hay mũ Hades hay không. Chiếc mũ thần thoại vì thế trở thành một biểu tượng triết học về câu hỏi: khi không ai thấy, mình làm gì?
Vì sao tàng hình phải nhờ một món đồ
Một điểm chung của thần thoại Hy Lạp: ngay cả thần cũng cần một vật để tàng hình. Các vị thần có thể biến hình thành người, thành chim, thành mây, nhưng muốn hoàn toàn vô hình thì phải đội mũ của Hades. Tàng hình vì thế không phải năng lực tự nhiên mà là một công cụ, có thể trao, có thể mượn, có thể mất.
Cách nghĩ này đi suốt văn học phương Tây sau đó: nhẫn của Gyges, áo Tarnkappe, áo choàng trong truyện Grimm, Nhẫn của Tolkien, áo choàng của Harry Potter. Người kể chuyện cần một món đồ, vì món đồ tạo ra cốt truyện: ai đang giữ nó, ai muốn cướp nó, nó rơi vào tay ai. Một năng lực bẩm sinh không bị đánh cắp được, còn một chiếc mũ thì có.
Góc nhìn hôm nay
Chiếc mũ Hades sống tiếp trong văn hoá đại chúng. Trong loạt truyện Percy Jackson của Rick Riordan, cuốn đầu tiên xoay quanh việc chiếc mũ bóng tối của Hades bị đánh cắp, và nhân vật Annabeth, con gái Athena, có một chiếc mũ lưỡi trai tàng hình, một sự nối tiếp dí dỏm với chuyện Athena từng đội mũ ở Troy.
Về nghệ thuật, tượng đồng Perseus cầm đầu Medusa của Benvenuto Cellini (hoàn thành năm 1554) đứng ở quảng trường Signoria, Florence, là tác phẩm nổi tiếng nhất về câu chuyện này. Trên bầu trời, chòm sao Perseus nằm cạnh chòm Andromeda, và mỗi năm khoảng giữa tháng 8, mưa sao băng Anh Tiên (Perseids) có vẻ như toả ra từ chòm sao này, một dịp hay để kể chuyện thần thoại cho trẻ khi ngắm trời.
Muốn đọc nguồn gốc, bản dịch Iliad sang tiếng Việt đã có, và các tuyển tập thần thoại Hy Lạp bằng tiếng Việt thường kể chuyện Perseus khá đầy đủ, dù mỗi bản chọn một phiên bản chi tiết khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Mũ tàng hình của Hades là gì?
Đó là chiếc mũ thần trong thần thoại Hy Lạp khiến người đội trở nên vô hình, do các Cyclops rèn tặng Hades trong cuộc chiến với các Titan. Chiếc mũ có hiệu lực cả với các vị thần.
Perseus dùng mũ tàng hình để làm gì?
Perseus mượn chiếc mũ của Hades khi đi chặt đầu Medusa. Sau khi chặt đầu, chàng đội mũ để biến mất trước hai chị bất tử của Medusa là Stheno và Euryale, nhờ đó thoát thân.
Ai đã đội mũ của Hades?
Ngoài Hades, các nguồn cổ kể Athena đội mũ ở chiến tranh thành Troy (Iliad, quyển 5), Perseus đội khi giết Medusa, và Hermes đội trong cuộc chiến với các Gigant. Chiếc mũ luôn được mượn rồi trả lại.
Perseus nhận được những bảo vật gì?
Theo Apollodorus, các nữ thần núi trao cho Perseus đôi dép có cánh, chiếc túi đựng đầu Medusa và mũ của Hades. Hermes cho chàng một lưỡi liềm sắc. Chiếc khiên dùng như gương phản chiếu phổ biến qua bản kể của Ovid.
Tên Hades có nghĩa là "vô hình" không?
Nhiều người giải thích tên Hades là "kẻ không thấy được", rất hợp với chiếc mũ tàng hình. Tuy nhiên giới ngôn ngữ học vẫn còn tranh luận về nguồn gốc tên này, nên chưa thể khẳng định.
