Người vô hình của H. G. Wells (1897): tóm tắt, ý nghĩa và cái giá phải trả

Người vô hình (The Invisible Man) là tiểu thuyết của H. G. Wells, đăng nhiều kỳ trên tờ Pearson's Weekly từ tháng 6 năm 1897 rồi in thành sách cùng năm. Nhân vật chính là Griffin, một nhà khoa học trẻ tìm ra cách làm cơ thể mình trong suốt, nhưng không tìm được đường quay lại. Điều làm cuốn sách khác mọi truyện tàng hình trước đó: Wells không dùng phép thuật mà dùng vật lý, và ông cho thấy vô hình không phải là quyền năng mà là một cái bẫy.

Câu chuyện bắt đầu trong một quán trọ

Tiểu thuyết mở đầu bằng một cảnh rất đời thường. Vào một ngày tuyết rơi tháng 2, một người lạ bước vào quán trọ Coach and Horses ở làng Iping, vùng Sussex nước Anh. Người này quấn băng kín đầu, đeo kính bảo hộ to, đội mũ rộng vành, kéo cổ áo che hết mặt. Bà chủ quán, bà Hall, vui mừng vì có khách giữa mùa đông, nhưng ông khách cáu kỉnh, đòi ở một mình, mang theo hàng thùng chai lọ hoá chất.

Wells xây dựng sự tò mò rất chậm. Dân làng bàn tán: ông ta bị bỏng, bị bệnh, là tội phạm trốn chạy? Những chuyện lạ xảy ra: tiền trong nhà mục sư bị trộm mà không thấy ai, chiếc áo tự di chuyển. Đến khi bị dồn ép, người lạ tháo băng ra, và dưới lớp băng không có gì cả.

Lối mở đầu này đáng học: người đọc không được cho biết ngay "đây là người vô hình". Họ khám phá từ từ qua mắt những người dân làng bình thường, giống như ta khám phá một bí ẩn có thật.

Griffin là ai

Về sau, khi chạy trốn và tình cờ gặp lại người bạn học cũ là bác sĩ Kemp, Griffin kể lại toàn bộ câu chuyện. Anh là sinh viên y khoa, rồi chuyển sang nghiên cứu vật lý và quang học. Anh là người bạch tạng, một chi tiết Wells cài rất khéo, vì cơ thể ít sắc tố sẽ dễ làm trong suốt hơn.

Ý tưởng khoa học của Griffin là: một vật mà chiết suất bằng với không khí thì không phản xạ, không khúc xạ ánh sáng, nên không thể thấy. Anh tìm cách thay đổi chiết suất của các mô trong cơ thể cho bằng không khí. Thử trước trên một miếng vải, rồi trên con mèo của bà chủ nhà, cuối cùng trên chính mình.

Wells là người được đào tạo khoa học, từng học sinh học dưới sự hướng dẫn của T. H. Huxley, nên lời giải thích của ông nghe rất có lý với người đọc thời đó. Ông không dùng bùa phép; ông dùng ngôn ngữ của phòng thí nghiệm.

Cái giá của sự vô hình

Phần hay nhất của cuốn sách là lời kể của Griffin về những ngày đầu vô hình ở London. Thay vì tự do tuyệt đối, anh gặp hàng loạt rắc rối mà người đọc chưa bao giờ nghĩ tới:

• Lạnh: muốn hoàn toàn vô hình thì phải trần truồng, giữa mùa đông London.
• Thức ăn: đồ ăn trong dạ dày vẫn nhìn thấy được cho đến khi tiêu hoá xong, nên anh phải trốn sau mỗi bữa.
• Bụi bẩn, mưa, tuyết: chúng bám lên người tạo thành đường viền, khiến anh lộ hình.
• Đám đông: người đi đường va vào anh, xe ngựa suýt đè, chó đánh hơi và đuổi theo.
• Không thể sống bình thường: không mua được gì, không thuê được phòng, không có ai để nói chuyện.

Để có quần áo và chỗ ngủ, anh đột nhập một cửa hàng bách hoá lớn, rồi một hiệu bán đồ hoá trang. Mỗi bước đi để sinh tồn lại đẩy anh sâu hơn vào con đường phạm tội. Trước đó, anh đã đốt căn nhà trọ để xoá dấu vết thí nghiệm.

Từ nhà khoa học thành kẻ khủng bố

Ở Iping, Griffin bị dân làng phát hiện và phải chạy trốn. Anh ép một gã lang thang tên Thomas Marvel làm người khuân đồ, giữ hộ những cuốn sổ ghi công thức. Marvel bỏ trốn cùng những cuốn sổ. Griffin tìm đến nhà Kemp ở thị trấn ven biển Port Burdock và kể hết mọi chuyện.

Ở đây Griffin lộ rõ bản chất. Anh trình bày kế hoạch mở một "Triều đại Khủng bố": dùng sự vô hình để giết người, ra lệnh cho cả một thị trấn, buộc mọi người phục tùng. Kemp nhận ra người bạn cũ đã trở thành mối nguy, và bí mật báo cảnh sát.

Bị phản bội, Griffin tuyên bố sẽ giết Kemp. Cuộc săn đuổi diễn ra trên khắp thị trấn. Cuối cùng anh bị đám đông, những người thợ đào đường, vây bắt và đánh chết. Khi chết, cơ thể anh dần hiện ra: một người đàn ông trẻ, gầy gò, bầm dập. Đó là lúc duy nhất trong truyện mọi người nhìn thấy Griffin.

Đoạn kết có một nét châm biếm: Marvel dùng tiền Griffin để mở một quán trọ, đặt tên là "Người vô hình", và đêm đêm lén mở những cuốn sổ ra đọc, không hiểu gì nhưng mơ một ngày sẽ hiểu.

Các phần chính của tiểu thuyết

Cuốn sách nói gì

Wells đặt phụ đề cho sách là "Một truyện kỳ dị" (A Grotesque Romance). Nó vừa là truyện phiêu lưu vừa là truyện cảnh báo. Có ít nhất ba cách đọc:

1. Khoa học không có đạo đức: Griffin thông minh nhưng ích kỷ, coi khám phá của mình là để phục vụ riêng mình. Khoa học trong tay người như vậy trở thành vũ khí.
2. Cô đơn tuyệt đối: vô hình nghĩa là bị cắt khỏi xã hội. Griffin không có ai, và sự cô đơn ấy đẩy anh đến điên loạn.
3. Câu hỏi của Gyges, phiên bản hiện đại: giống như chiếc nhẫn trong sách của Plato, sự vô hình ở đây bộc lộ con người thật của Griffin.

Một chi tiết khoa học từng được nhiều độc giả chỉ ra: nếu võng mạc của Griffin hoàn toàn trong suốt, nó không giữ được ánh sáng, và về lý thuyết anh sẽ bị mù. Wells không giải quyết vấn đề này. Danh mục Khoa học tàng hình của wiki này có bài riêng về nghịch lý con mắt.

Đừng nhầm với một cuốn sách khác

Năm 1952, nhà văn Mỹ Ralph Ellison xuất bản tiểu thuyết Invisible Man (không có chữ "The"). Đây là tác phẩm hoàn toàn khác, kể về một người da đen ở Mỹ cảm thấy mình "vô hình" vì xã hội không chịu nhìn thấy mình. Không có khoa học, không có phép thuật, sự vô hình ở đây là xã hội. Hai cuốn sách thường bị nhầm do tên gần giống nhau.

Góc nhìn hôm nay

Người vô hình ngắn, chỉ khoảng hai trăm trang, đọc được trong vài buổi tối. Sách đã thuộc phạm vi công cộng và có nhiều bản dịch tiếng Việt. Nếu đọc, hãy chú ý cách Wells dùng những nhân vật bình thường như bà Hall, Marvel, dân làng để kể, khiến chuyện phi lý trở nên rất thật.

Câu chuyện còn được chuyển thể thành phim nhiều lần, từ năm 1933 đến nay; bài riêng về người vô hình trên màn ảnh trong danh mục này kể về các phiên bản đó. Còn bản thân cuốn tiểu thuyết vẫn là nơi tốt nhất để hiểu vì sao "vô hình" nghe hấp dẫn nhưng sống thật thì là một cực hình.