Chiếc nhẫn Gyges là câu chuyện trong quyển II sách Cộng hoà của Plato (viết khoảng năm 375 trước Công nguyên): một người chăn cừu tìm được chiếc nhẫn khiến mình vô hình, rồi dùng nó để quyến rũ hoàng hậu, giết vua và cướp ngôi. Glaucon, anh trai Plato, kể chuyện này để đặt một câu hỏi sắc lạnh: nếu chắc chắn không ai thấy mình, có ai còn sống tử tế không? Toàn bộ phần còn lại của sách là nỗ lực của Socrates để trả lời.
Câu chuyện theo lời Glaucon
Trong Cộng hoà, Glaucon kể về tổ tiên của Gyges người xứ Lydia (vùng phía tây Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay). Người này chăn cừu cho vua Lydia. Một hôm sau trận mưa lớn và động đất, mặt đất nứt ra ngay chỗ anh ta chăn cừu. Anh bước xuống và thấy nhiều thứ lạ, trong đó có một con ngựa bằng đồng rỗng ruột, có cửa sổ. Nhìn vào trong, anh thấy một xác người to lớn hơn người thường, trên tay đeo một chiếc nhẫn vàng. Anh lấy chiếc nhẫn rồi đi lên.
Trong buổi họp thường kỳ của những người chăn cừu, anh vô tình xoay mặt nhẫn vào phía lòng bàn tay, và nghe những người xung quanh nói về mình như thể anh không có mặt. Xoay mặt nhẫn ra ngoài, anh hiện lại. Thử nhiều lần, anh chắc chắn về sức mạnh của nhẫn. Anh xin được làm sứ giả về triều đình, quyến rũ hoàng hậu, cùng bà giết vua và chiếm ngôi.
Câu hỏi thật sự của Glaucon
Glaucon không quan tâm đến phép thuật. Ông dùng câu chuyện như một thí nghiệm tư duy. Hãy tưởng tượng có hai chiếc nhẫn như vậy, một trao cho người công chính, một trao cho kẻ bất chính. Glaucon cho rằng cả hai sẽ hành xử như nhau: lấy thứ mình muốn ở chợ, vào nhà người khác, làm mọi điều mà không sợ hậu quả.
Từ đó ông rút ra một kết luận gây sốc: người ta sống công bằng không phải vì yêu công bằng, mà vì sợ bị phát hiện và trừng phạt. Công lý chỉ là một thoả thuận giữa những người yếu để bảo vệ nhau. Nếu được vô hình, ai cũng sẽ bất công, và ai không bất công khi có cơ hội thì sẽ bị người khác coi là ngốc, dù ngoài mặt vẫn khen.
Glaucon đẩy lập luận đi xa hơn: hãy so sánh một người hoàn toàn bất công nhưng có tiếng là công chính, với một người hoàn toàn công chính nhưng bị coi là bất công và chịu khổ. Ai hạnh phúc hơn? Glaucon thách Socrates chứng minh rằng công lý tốt cho chính người sống công chính, ngay cả khi không ai biết.
Socrates trả lời thế nào
Phần lớn tác phẩm Cộng hoà, từ việc dựng một thành bang lý tưởng đến học thuyết về ba phần của linh hồn, là để trả lời thách thức này. Câu trả lời của Socrates, nói ngắn gọn:
- Linh hồn con người có ba phần: lý trí, tinh thần (lòng tự trọng, ý chí) và ham muốn.
- Công lý trong một người là khi ba phần này ở đúng chỗ, lý trí dẫn dắt, ham muốn không làm chủ.
- Kẻ bất công, dù có nhẫn vô hình và quyền lực, thật ra là nô lệ của ham muốn, một linh hồn hỗn loạn và không hạnh phúc.
Ở quyển X, gần cuối sách, Socrates nhắc lại chiếc nhẫn Gyges và cả chiếc mũ tàng hình của Hades, để nói rằng người công chính nên sống công chính dù có những món đồ ấy hay không. Tức là cuộc thảo luận dài cả cuốn sách bắt đầu và kết thúc bằng câu hỏi về sự vô hình.
Gyges trong Herodotus: không có nhẫn
Gyges là nhân vật lịch sử, vua Lydia khoảng đầu thế kỷ 7 trước Công nguyên, người lập ra triều đại Mermnad. Herodotus, trong quyển I bộ Lịch sử, cũng kể chuyện Gyges lên ngôi, nhưng không có chiếc nhẫn nào.
Theo Herodotus, vua Candaules quá tự hào về sắc đẹp của vợ, ép cận vệ Gyges nấp sau cửa phòng ngủ để nhìn hoàng hậu thay đồ. Hoàng hậu phát hiện, và hôm sau cho Gyges chọn: hoặc giết vua và cưới bà, hoặc tự chết. Gyges chọn giết vua.
Điều thú vị: trong cả hai phiên bản, Gyges đều "nhìn mà không bị thấy". Herodotus kể bằng một cánh cửa, Plato thay bằng một chiếc nhẫn thần. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Plato có thể đã biến chuyện cũ thành truyện ngụ ngôn để phục vụ lập luận triết học.
Hai phiên bản Gyges
| Herodotus, Lịch sử quyển I | Plato, Cộng hoà quyển II | |
|---|---|---|
| Nhân vật | Gyges, cận vệ của vua | Tổ tiên của Gyges, người chăn cừu |
| Cách "không bị thấy" | Nấp sau cửa phòng | Xoay mặt nhẫn vào trong |
| Ai chủ động | Vua Candaules, rồi hoàng hậu | Chính người chăn cừu |
| Mục đích kể chuyện | Giải thích một triều đại thay ngôi | Đặt câu hỏi đạo đức |
Chiếc nhẫn đi qua các thế kỷ
Câu chuyện không dừng lại ở Plato. Nhà hùng biện La Mã Cicero, trong tác phẩm Về nghĩa vụ (De Officiis, năm 44 trước Công nguyên), kể lại chuyện Gyges và lập luận rằng người tốt thật sự không cần chiếc nhẫn để biết mình sẽ làm gì: điều sai vẫn sai dù không ai thấy.
Hơn hai nghìn năm sau, độc giả hiện đại liên tưởng ngay đến chiếc Nhẫn trong Chúa tể những chiếc nhẫn của Tolkien, một chiếc nhẫn tàng hình làm hư hỏng người đeo. Tolkien không nói rõ mình lấy ý từ Plato, nhưng sự tương đồng đã được giới nghiên cứu bàn rất nhiều. Bài riêng về Tolkien trong danh mục này kể kỹ hơn.
Nhẫn Gyges trong khoa học hành vi
Câu hỏi của Glaucon nghe như triết học thuần tuý, nhưng các nhà tâm lý học đã thử kiểm tra những phiên bản nhỏ của nó. Một nghiên cứu nổi tiếng của Ed Diener và cộng sự năm 1976 quan sát trẻ em đi xin kẹo dịp Halloween ở Mỹ. Khi trẻ đi theo nhóm và không bị hỏi tên, chúng có xu hướng lấy nhiều kẹo hơn mức được phép so với khi bị hỏi tên và đi một mình. Sự ẩn danh, tức một dạng "vô hình" nhẹ, làm thay đổi hành vi.
Nhưng các nghiên cứu cũng cho thấy câu trả lời không đơn giản như Glaucon nói. Nhiều người vẫn cư xử tử tế khi không ai thấy, và các yếu tố như việc nhìn thấy chính mình trong gương, hay nghĩ về chuẩn mực của mình, đều làm người ta ngay thẳng hơn. Thế giới mạng, nơi người ta có thể ẩn danh, là phòng thí nghiệm khổng lồ cho câu hỏi này hôm nay.
Góc nhìn hôm nay: tự hỏi mình
Câu chuyện Gyges sống lâu vì nó là câu hỏi ai cũng có thể tự đặt cho mình: khi không ai thấy, mình là người thế nào? Một số trường học dùng nó làm bài thảo luận đạo đức cho học sinh lớn. Không có đáp án đúng sai, nhưng cách mỗi người trả lời cho thấy họ coi trọng điều gì.
Muốn đọc bản gốc, có thể tìm bản dịch tiếng Việt của Cộng hoà (thường in với tên Cộng hoà hoặc Nền cộng hoà); đoạn chiếc nhẫn nằm ở đầu quyển II, chỉ vài trang. Đọc kèm đoạn Herodotus kể về Candaules ở quyển I bộ Lịch sử sẽ thấy rõ một câu chuyện đã được biến đổi để phục vụ một ý tưởng ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Chiếc nhẫn Gyges là gì?
Đó là chiếc nhẫn thần trong sách Cộng hoà của Plato, giúp người đeo vô hình khi xoay mặt nhẫn vào trong. Người chăn cừu tìm được nó đã dùng để quyến rũ hoàng hậu, giết vua Lydia và cướp ngôi. Câu chuyện được dùng để đặt câu hỏi về đạo đức.
Chiếc nhẫn Gyges nằm ở đâu trong Cộng hoà?
Câu chuyện nằm ở quyển II, do Glaucon kể. Đến quyển X, Socrates nhắc lại chiếc nhẫn cùng mũ tàng hình của Hades khi kết luận rằng người công chính nên sống công chính dù có những món ấy hay không.
Bài học của chiếc nhẫn Gyges là gì?
Glaucon dùng nó để lập luận rằng người ta sống công bằng chỉ vì sợ bị phát hiện. Socrates phản bác rằng công lý là sự hài hoà của linh hồn, tốt cho chính người sống công chính dù không ai thấy. Câu hỏi "khi vô hình mình sẽ làm gì" vẫn được dùng trong giáo dục đạo đức.
Gyges có phải người có thật không?
Có. Gyges là vua Lydia khoảng đầu thế kỷ 7 trước Công nguyên. Herodotus kể chuyện ông lên ngôi mà không có chiếc nhẫn nào; chiếc nhẫn thần là phần Plato đưa vào để phục vụ lập luận triết học.
Nhẫn Gyges có liên quan gì đến Chúa tể những chiếc nhẫn?
Cả hai đều là nhẫn tàng hình làm thay đổi người đeo, nên thường được so sánh. Tolkien không xác nhận lấy ý từ Plato, nhưng giới nghiên cứu xem đây là một mạch chung của văn học phương Tây về quyền lực và sự cám dỗ.
