"Mười hai nàng công chúa nhảy múa" là truyện cổ trong tuyển tập của anh em Grimm, tên gốc tiếng Đức là Die zertanzten Schuhe ("Những đôi giày nhảy mòn"), đánh số 133, in lần đầu năm 1815. Một người lính già được một bà lão tặng chiếc áo choàng tàng hình, nhờ đó theo chân mười hai công chúa xuống lâu đài dưới lòng đất, khám phá vì sao giày của họ sáng nào cũng rách. Khác với nhiều truyện khác, ở đây áo tàng hình không dùng để chiến đấu mà để quan sát và mang về bằng chứng.
Câu chuyện theo bản Grimm
Một ông vua có mười hai cô con gái, cô nào cũng đẹp. Đêm đêm các cô ngủ chung một phòng, nhà vua tự tay khoá cửa. Vậy mà sáng nào giày của các cô cũng nhảy mòn đến rách, không ai hiểu vì sao. Nhà vua ra lời rao: ai tìm ra các công chúa đi nhảy ở đâu sẽ được chọn một nàng làm vợ và nối ngôi; ai thử ba đêm mà không tìm ra thì mất mạng.
Nhiều hoàng tử đến thử, đều ngủ quên và đều bị xử tử. Rồi một người lính già bị thương, không còn phục vụ quân đội được nữa, đi ngang qua. Trên đường, anh gặp một bà lão. Bà dặn anh đừng uống rượu các công chúa mời, và trao cho anh một chiếc áo choàng: khoác vào là không ai thấy.
Đêm đi theo các công chúa
Người lính làm đúng lời dặn. Anh đổ rượu đi, giả vờ ngáy. Các công chúa thay váy đẹp, cô út có cảm giác bất an nhưng cô cả gạt đi. Một chiếc giường lật xuống, mở ra lối đi xuống lòng đất. Người lính khoác áo tàng hình đi theo sau cùng.
Trên đường xuống, anh vô tình giẫm lên vạt váy cô út. Cô kêu lên có ai túm váy mình, cô cả bảo là móc vào đinh. Đây là một chi tiết khéo: chiếc áo che được hình, nhưng không che được việc anh có mặt. Người vô hình vẫn chạm vào thế giới.
Họ đi qua ba khu rừng: lá bằng bạc, lá bằng vàng, lá bằng kim cương. Ở mỗi khu, người lính bẻ một cành mang theo. Mỗi lần cành gãy kêu răng rắc, cô út lại giật mình, cô cả lại bảo đó là tiếng pháo mừng của các hoàng tử. Đến một hồ nước lớn có mười hai chiếc thuyền nhỏ, mỗi thuyền một hoàng tử chờ sẵn. Người lính ngồi vào thuyền cô út, khiến hoàng tử chèo mệt hơn hẳn mà không hiểu vì sao. Bên kia hồ là một lâu đài sáng rực, nơi họ nhảy múa đến ba giờ sáng, khi giày đã thủng.
Người lính đi theo ba đêm. Đêm thứ ba, anh mang về thêm một chiếc cốc.
Bằng chứng và cái kết
Trước nhà vua, người lính kể lại và đặt ra ba cành cây cùng chiếc cốc. Các công chúa thấy không chối được nữa nên thú nhận. Nhà vua hỏi anh muốn chọn ai, người lính trả lời rằng mình không còn trẻ, xin chọn cô cả. Truyện Grimm kể các hoàng tử dưới lòng đất bị phạt thêm số ngày đúng bằng số đêm đã nhảy cùng các công chúa.
Đây là cái kết thực tế hiếm có trong truyện cổ: người thắng không phải hoàng tử trẻ đẹp, mà là người lính già khôn ngoan biết nghe lời khuyên và biết thu thập bằng chứng.
Áo tàng hình ở đây làm gì
So với các truyện khác trong danh mục này, chiếc áo của Grimm có vai trò rất riêng:
| Truyện | Bảo vật | Dùng để |
|---|---|---|
| Chiếc nhẫn Gyges (Plato) | Nhẫn | Cướp ngôi, đặt câu hỏi đạo đức |
| Perseus (thần thoại Hy Lạp) | Mũ Hades | Thoát thân sau khi giết Medusa |
| Nibelungenlied | Tarnkappe | Lừa dối, giúp người khác cưới vợ |
| Mười hai nàng công chúa (Grimm) | Áo choàng | Quan sát, thu thập bằng chứng |
Người lính không làm hại ai bằng chiếc áo. Anh chỉ xem, ghi nhớ và mang về vật chứng. Có thể coi đây là truyện "thám tử" sớm trong kho truyện cổ châu Âu: ba cành cây và chiếc cốc là bằng chứng không thể chối cãi.
Những phiên bản khác của câu chuyện
Các nhà nghiên cứu truyện dân gian xếp truyện này vào kiểu truyện ATU 306, "Những đôi giày nhảy mòn", trong hệ thống phân loại quốc tế Aarne–Thompson–Uther. Kiểu truyện này có ở nhiều nước châu Âu, mỗi nơi một cách kể:
- Bản Pháp do Charles Deulin kể lại, được Andrew Lang đưa vào Cuốn sách cổ tích màu đỏ (1890) với tên Mười hai nàng công chúa nhảy múa. Ở đây nhân vật chính là một cậu bé làm vườn trẻ tuổi, và cậu dùng một cây nguyệt quế thần để trở nên vô hình. Tên tiếng Anh quen thuộc của truyện phần lớn đến từ bản này.
- Bản Nga trong tuyển tập của Afanasyev có cốt truyện tương tự: một người lính được giúp sức bằng một vật thần để theo dõi nàng công chúa đi dự vũ hội bí mật.
- Ở một số bản, chỉ có một công chúa, hoặc các công chúa nhảy với quỷ chứ không phải hoàng tử.
Vật giúp tàng hình thay đổi tuỳ nơi: áo choàng, mũ, nhánh cây thần. Nhưng cấu trúc giữ nguyên: một bí mật ban đêm, một người theo dõi vô hình, và bằng chứng mang về.
Từ truyện cổ đến tranh và phim
Truyện này được minh hoạ rất nhiều vì hình ảnh quá đẹp: ba khu rừng bạc, vàng, kim cương, mười hai chiếc thuyền trên hồ ngầm, lâu đài sáng đèn. Hoạ sĩ người Đan Mạch Kay Nielsen vẽ một bộ tranh nổi tiếng cho truyện vào năm 1913, nay thường được in lại trong các tuyển tập.
Với trẻ em ngày nay, phim hoạt hình Barbie in the 12 Dancing Princesses (2006) là phiên bản quen thuộc, dù đã thay đổi cốt truyện khá nhiều. Truyện cũng nhiều lần được dựng thành múa ba lê và kịch thiếu nhi.
Góc nhìn hôm nay: đọc truyện cùng con
Đây là truyện rất hợp để đọc cho trẻ từ khoảng sáu tuổi, với một vài điều chỉnh: các bản chuyển thể cho thiếu nhi thường bỏ chi tiết các hoàng tử bị xử tử. Có thể hỏi con những câu như:
- Vì sao người lính không uống rượu? Lời khuyên nào đã giúp anh?
- Nếu con có áo tàng hình, làm sao để người khác tin điều con thấy? (Gợi ý: cần bằng chứng.)
- Cô út cảm thấy có điều bất thường, sao không ai nghe cô?
Câu chuyện dạy một điều đơn giản mà sâu: nhìn thấy thôi chưa đủ, phải mang về được thứ chứng minh. Tuyển tập truyện cổ Grimm đã có nhiều bản dịch tiếng Việt, và truyện này thường mang tên "Mười hai nàng công chúa nhảy múa" hoặc "Đôi giày nhảy mòn".
Câu hỏi thường gặp
Mười hai nàng công chúa nhảy múa là truyện của ai?
Truyện có trong tuyển tập của anh em Grimm, số 133, tên gốc Die zertanzten Schuhe, in lần đầu năm 1815. Đây là truyện dân gian có nhiều phiên bản ở châu Âu, trong đó có bản Pháp được Andrew Lang phổ biến bằng tiếng Anh năm 1890.
Người lính trong truyện tàng hình bằng cách nào?
Một bà lão tặng anh chiếc áo choàng, khoác vào là không ai thấy, kèm lời dặn đừng uống rượu các công chúa mời. Nhờ vậy anh tỉnh táo và vô hình đi theo các công chúa xuống lâu đài dưới lòng đất.
Người lính mang về bằng chứng gì?
Anh bẻ ba cành cây từ ba khu rừng lá bạc, lá vàng, lá kim cương, và lấy thêm một chiếc cốc ở lâu đài. Trước những vật chứng ấy, các công chúa không chối được nữa.
Người lính chọn cưới công chúa nào?
Anh nói mình không còn trẻ nên chọn cô cả. Đây là cái kết thực tế hiếm thấy trong truyện cổ, khi người thắng là người lính già khôn ngoan chứ không phải hoàng tử trẻ.
Truyện này có hợp để đọc cho trẻ nhỏ không?
Có, nhất là với trẻ từ khoảng sáu tuổi, nên chọn bản chuyển thể thiếu nhi đã lược chi tiết xử tử các hoàng tử. Truyện giúp trẻ hiểu giá trị của lời khuyên, sự tỉnh táo và việc dùng bằng chứng để người khác tin mình.
