Áo tàng hình Tarnkappe trong Nibelungenlied và bi kịch của Siegfried

Tarnkappe là chiếc áo choàng tàng hình trong Nibelungenlied (Bài ca dòng họ Nibelung), sử thi tiếng Đức trung đại viết khoảng năm 1200. Người anh hùng Siegfried giành được nó từ người lùn Alberich; áo vừa giúp vô hình vừa cho sức mạnh của mười hai người. Siegfried dùng áo để giúp vua Gunther cưới nữ hoàng Brünhild bằng mánh khoé, và chính sự lừa dối vô hình ấy về sau dẫn tới cái chết của chàng cùng sự diệt vong của cả một dòng họ.

Nibelungenlied: sử thi của người Đức

Nibelungenlied là một trường ca dài, khoảng 2.400 khổ thơ bốn dòng (tuỳ bản chép), được viết bằng tiếng Đức trung đại vùng cao, nhiều khả năng ở vùng sông Danube, quanh năm 1200. Tác giả không để lại tên. Câu chuyện chia làm hai phần lớn: phần đầu về Siegfried và cái chết của chàng, phần sau về cuộc báo thù của vợ chàng là Kriemhild tại triều đình vua Etzel (nhân vật dựa trên Attila của người Hun).

Năm 2009, ba bản chép tay chính của tác phẩm, gọi là A, B và C, được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức Thế giới. Bên dưới lớp truyền thuyết có những dấu vết lịch sử thật: vương quốc Burgund bên sông Rhine bị người Hun đánh tan năm 436, và tên vua Gunther trong sử thi có thể bắt nguồn từ một vị vua Burgund có thật thời đó.

Siegfried giành chiếc áo thế nào

Trong sử thi, câu chuyện về chiến công thời trẻ của Siegfried không được kể trực tiếp mà qua lời Hagen, một hiệp sĩ của vua Gunther. Theo lời Hagen, Siegfried từng gặp hai hoàng tử dòng Nibelung đang chia kho báu, được nhờ phân xử, rồi xảy ra xung đột. Siegfried đánh bại họ, và trong trận đó khuất phục người lùn Alberich, kẻ canh giữ kho báu. Chàng lấy từ tay Alberich chiếc Tarnkappe và trở thành chủ nhân kho báu Nibelung.

Hagen cũng kể Siegfried từng giết một con rồng và tắm trong máu rồng, khiến da chàng không gì đâm thủng được, trừ một chỗ giữa hai vai nơi một chiếc lá bồ đề rơi xuống. Chi tiết này về sau quyết định số phận chàng.

Chiếc áo làm được gì

Chữ Tarnkappe ghép từ tarn (che giấu) và kappe (áo choàng có mũ trùm). Sử thi cũng gọi nó là tarnhût, "lớp da che giấu". Theo sử thi, người khoác áo:

• Hoàn toàn vô hình với mọi người xung quanh.
• Có sức mạnh tương đương mười hai người đàn ông.

Sự kết hợp này đáng chú ý. Tàng hình trong sử thi không chỉ để trốn, mà để hành động mạnh mẽ mà không ai biết ai đang hành động.

Cuộc cầu hôn gian dối ở Isenstein

Gunther, vua dòng Burgund ở thành Worms bên sông Rhine, muốn cưới Brünhild, nữ hoàng Iceland ở thành Isenstein. Brünhild ra điều kiện: ai muốn cưới phải thắng nàng trong ba thử thách sức mạnh: ném lao, ném đá và nhảy xa theo hòn đá. Thua thì mất đầu.

Gunther không đủ sức. Siegfried đồng ý giúp, với điều kiện được cưới Kriemhild, em gái Gunther. Trong các thử thách, Siegfried khoác Tarnkappe, đứng vô hình bên cạnh Gunther, làm thay mọi động tác: ném lao, ném đá, thậm chí bế Gunther nhảy theo. Mọi người chỉ thấy Gunther thắng.

Đêm tân hôn ở Worms, Brünhild vẫn không chịu thuận theo, trói Gunther treo lên móc tường. Đêm sau, Siegfried lại khoác áo tàng hình vào phòng, vật ngã Brünhild trong bóng tối để nàng tin rằng chồng mình đã thắng. Trước khi rời đi, chàng lấy chiếc nhẫn và thắt lưng của Brünhild, rồi đem tặng vợ mình. Một hành động nhỏ, nhưng là mồi lửa cho cả bi kịch.

Khi sự thật vô hình bị lộ

Nhiều năm sau, hai hoàng hậu Kriemhild và Brünhild cãi nhau trước cửa nhà thờ lớn ở Worms về chuyện ai được vào trước, tức chồng ai cao quý hơn. Trong cơn giận, Kriemhild đưa ra chiếc nhẫn và thắt lưng, tuyên bố chính Siegfried, chứ không phải Gunther, đã chinh phục Brünhild.

Brünhild bị sỉ nhục trước mọi người. Hagen quyết định báo thù cho nữ hoàng. Bằng cách lừa Kriemhild khâu một dấu thập lên áo chồng ngay chỗ yếu, Hagen biết được điểm chí mạng, rồi trong một chuyến đi săn, đâm Siegfried bằng giáo khi chàng cúi xuống uống nước bên suối.

Phần hai của sử thi kể Kriemhild tái giá với vua Etzel, mời các anh em mình sang, và cuộc báo thù kết thúc bằng một cuộc tàn sát gần như không ai sống sót. Tất cả bắt đầu từ một lần dùng áo tàng hình để lừa dối.

Diễn biến chính, tóm tắt

1. Siegfried khuất phục Alberich, giành Tarnkappe và kho báu Nibelung.
2. Siegfried vô hình giúp Gunther thắng ba thử thách của Brünhild.
3. Siegfried vô hình khuất phục Brünhild trong phòng ngủ, lấy nhẫn và thắt lưng.
4. Hai hoàng hậu cãi nhau, sự thật bị lộ.
5. Hagen giết Siegfried bên suối.
6. Kriemhild báo thù tại triều Etzel, dòng họ Burgund bị diệt.

Từ áo choàng đến chiếc mũ của Wagner

Trong bộ nhạc kịch Chiếc nhẫn của người Nibelung của Richard Wagner (trọn bộ công diễn ở Bayreuth năm 1876), áo tàng hình trở thành một chiếc mũ, Tarnhelm, do người lùn Mime rèn cho anh trai là Alberich. Mũ của Wagner không chỉ giúp tàng hình mà còn giúp biến hình và dịch chuyển tức khắc. Trong vở Vàng sông Rhine, Alberich khoe phép bằng cách biến thành rồng rồi thành con cóc, và thần Wotan bắt được hắn khi hắn đang là con cóc.

Wagner dựa vào cả sử thi Đức lẫn các truyện kể Bắc Âu như Völsunga saga, nên chi tiết khác nhiều so với Nibelungenlied. Trong truyện Bắc Âu, Sigurd giúp Gunnar bằng cách đổi hình dạng với Gunnar chứ không phải bằng áo tàng hình.

Điện ảnh cũng kể lại câu chuyện. Bộ phim câm hai phần Die Nibelungen (1924) của đạo diễn Fritz Lang là chuyển thể nổi tiếng nhất, với cảnh Siegfried biến mất được làm bằng kỹ xảo quay chồng hình thời đó.

Góc nhìn hôm nay

Tiếng Đức hiện đại vẫn dùng chữ Tarnkappe theo nghĩa bóng, chỉ sự che giấu, ẩn mình, và động từ tarnen nghĩa là nguỵ trang. Một từ trong sử thi tám trăm năm tuổi vẫn sống trong lời ăn tiếng nói hằng ngày.

Nếu đến Đức, thành phố Worms bên sông Rhine có Bảo tàng Nibelungen giới thiệu sử thi và các chuyển thể. Thành phố còn tổ chức lễ hội sân khấu Nibelungen mỗi mùa hè trước nhà thờ lớn, đúng nơi trong sử thi hai hoàng hậu cãi nhau. Với người đọc tiếng Việt, tóm tắt và trích đoạn Nibelungenlied thường có trong các giáo trình văn học châu Âu trung đại.

Bài học của Tarnkappe khác hẳn chiếc mũ của Perseus. Ở Hy Lạp, tàng hình giúp anh hùng thoát chết. Ở sử thi Đức, tàng hình giúp anh hùng lừa dối, và chính sự lừa dối đó giết chàng. Thứ vô hình ấy cuối cùng vẫn để lại dấu vết: một chiếc nhẫn và một sợi thắt lưng.