Người vô hình đã lên màn ảnh hàng chục lần, nổi bật nhất là bộ phim The Invisible Man (1933) của đạo diễn James Whale cho hãng Universal, loạt phim tiếp nối thập niên 1940, Memoirs of an Invisible Man (1992), Hollow Man (2000) và The Invisible Man (2020) của Leigh Whannell. Mỗi thời kỳ, điện ảnh lại giải bài toán "quay một thứ không nhìn thấy được" bằng kỹ thuật mới, và lại dùng nhân vật vô hình để nói về nỗi sợ của thời mình.
Bài toán của nhà làm phim: quay cái không có
Với tiểu thuyết, viết "anh ta vô hình" là xong. Với điện ảnh, người xem phải thấy được sự vô hình: chiếc áo tự bước đi, điếu thuốc lơ lửng, dấu chân in trên tuyết. Đây là lý do mỗi phim người vô hình đều là một cột mốc kỹ xảo.
1933: James Whale và phép màu nhung đen
Hãng Universal, sau thành công của Dracula và Frankenstein (1931), chuyển thể tiểu thuyết của H. G. Wells. Đạo diễn James Whale chọn một diễn viên sân khấu gần như vô danh với điện ảnh lúc đó, Claude Rains, cho vai chính. Trong gần hết phim, khán giả chỉ nghe giọng ông và thấy một người quấn băng kín mặt, đeo kính đen. Giọng nói đầy kiêu ngạo của Rains đã làm nên nhân vật.
Kỹ xảo do John P. Fulton phụ trách. Cách làm thường được mô tả như sau: một diễn viên mặc bộ đồ nhung đen kín người, khoác quần áo bên ngoài, đứng trước phông nhung đen. Nhung đen hút gần hết ánh sáng nên trên phim chỉ còn lại quần áo. Hình ảnh này sau đó được ghép chồng lên cảnh nền. Người ta phải xử lý thủ công từng khung hình để xoá những chỗ hở, như lỗ cổ áo hay lỗ tay áo.
Cảnh mở băng đầu tiên, khi khuôn mặt "trống không" hiện ra, khiến khán giả năm 1933 sửng sốt. Phim giữ khá nhiều tinh thần của tiểu thuyết: nhà khoa học tên Jack Griffin, quán trọ ở làng Iping, cơn điên loạn vì quyền lực. Khác biệt lớn nhất là phim thêm một nhân vật người yêu, Flora, và cho Griffin hoá điên một phần vì chất hoá học mà anh dùng.
Thập niên 1940–1950: loạt phim nối tiếp
Thành công của bản 1933 dẫn đến hàng loạt phim tiếp nối của Universal:
| Năm | Phim | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| 1940 | The Invisible Man Returns | Vincent Price đóng người dùng thuốc vô hình để minh oan cho mình |
| 1940 | The Invisible Woman | Hài hước, một người mẫu trở nên vô hình |
| 1944 | The Invisible Man's Revenge | Truyện báo thù |
| 1951 | Abbott and Costello Meet the Invisible Man | Hài kịch, người vô hình là võ sĩ quyền anh |
Kỹ xảo trong các phim này được Viện Hàn lâm Điện ảnh Mỹ nhiều lần đề cử giải hiệu ứng đặc biệt. Người vô hình dần chuyển từ nhân vật kinh dị sang nhân vật hài, một con đường mà nhiều quái vật điện ảnh từng đi qua.
Ở những nơi khác, người vô hình cũng có phiên bản riêng. Nhật Bản có Tōmei Ningen (1954) của hãng Toho. Liên Xô có bản chuyển thể tiểu thuyết Wells năm 1984 của đạo diễn Aleksandr Zakharov.
1992: Memoirs of an Invisible Man
Đạo diễn John Carpenter, với ngôi sao hài Chevy Chase, kể chuyện một nhân viên chứng khoán bị tai nạn ở phòng thí nghiệm và trở nên vô hình, rồi bị một cơ quan bí mật săn đuổi. Phim đáng nhớ vì kỹ xảo của Industrial Light & Magic, hãng của George Lucas: lần đầu tiên người xem thấy những chi tiết như kẹo cao su bị nhai lơ lửng trong miệng vô hình, hay nước mưa vẽ nên hình người. Phim không thành công lớn về doanh thu nhưng là cột mốc chuyển giao sang kỹ xảo máy tính.
2000: Hollow Man và vô hình từ trong ra ngoài
Đạo diễn Paul Verhoeven, với Kevin Bacon trong vai nhà khoa học, làm điều chưa phim nào làm: cho khán giả thấy quá trình biến mất từng lớp. Da biến trước, rồi cơ, rồi mạch máu, rồi xương, như một bài giải phẫu sống. Đây là thành quả của kỹ xảo máy tính đã đủ mạnh. Phim được đề cử giải Oscar cho hiệu ứng hình ảnh.
Về nội dung, Hollow Man trở lại đúng câu hỏi của Gyges và Wells: nhà khoa học vô hình bắt đầu bằng những trò nghịch ngợm, rồi trượt dần vào tội ác. Phim dành cho người lớn, có nhiều cảnh bạo lực.
2003: The League of Extraordinary Gentlemen
Bộ phim tập hợp nhiều nhân vật văn học thế kỷ 19 trong cùng một đội, dựa trên truyện tranh của Alan Moore. Người vô hình ở đây là một tên trộm đã đánh cắp công thức của Griffin. Cách xử lý này thú vị vì nó tôn trọng tiểu thuyết gốc: Griffin đã chết, nhưng công thức của anh vẫn tồn tại, giống như đoạn kết của Wells với những cuốn sổ trong tay Marvel.
2020: Leigh Whannell và người vô hình từ góc nhìn nạn nhân
Bản The Invisible Man năm 2020 của Leigh Whannell, với Elisabeth Moss, đảo ngược toàn bộ câu chuyện. Nhân vật chính không phải người vô hình, mà là người phụ nữ bị anh ta theo dõi. Cecilia trốn khỏi người chồng giàu có, thông minh và kiểm soát, một chuyên gia quang học. Rồi anh ta được báo là đã tự tử. Nhưng Cecilia bắt đầu cảm thấy có ai đó trong phòng mình.
Lần này sự vô hình đến từ một bộ đồ phủ đầy ống kính nhỏ, chiếu lại hình ảnh phía sau. Còn nỗi sợ thì rất thật: cảm giác bị theo dõi, bị kiểm soát mà không ai tin mình. Phim dùng sự vô hình làm ẩn dụ cho bạo lực trong quan hệ, thứ thường diễn ra mà người ngoài không nhìn thấy. Đây là phim kinh dị dành cho người lớn.
Các bước tiến kỹ xảo qua từng thời
- 1933: nhung đen, ghép chồng hình, chỉnh từng khung bằng tay.
- 1940–1950: cải tiến cách cũ, thêm dây treo đồ vật lơ lửng.
- 1992: kỹ xảo máy tính kết hợp quay thật, chi tiết như mưa, khói vẽ hình người.
- 2000: hoạt hình máy tính mô phỏng giải phẫu cơ thể.
- 2020: ít kỹ xảo phô trương, nhiều khoảng trống trong khung hình để khán giả tự sợ.
Điều thú vị là phim mới nhất lại đáng sợ nhất nhờ cái không làm: chỉ một góc phòng trống, một cánh cửa hé, và khán giả căng mắt tìm thứ không có ở đó.
Góc nhìn hôm nay
Xem lại người vô hình qua gần một thế kỷ là cách hay để học lịch sử kỹ xảo điện ảnh. Bản 1933 vẫn xem được và giữ được sức hút, nhất là với ai đã đọc tiểu thuyết của Wells. Các bản năm 2000 và 2020 có nhiều cảnh bạo lực và căng thẳng, chỉ hợp với người lớn; xem cùng trẻ thì nên chọn bản cũ hoặc tìm các phân cảnh hậu trường về kỹ xảo.
Mỗi phim là câu trả lời của một thời đại cho cùng một câu hỏi. Năm 1933 sợ nhà khoa học mất kiểm soát. Năm 2000 sợ thứ khoa học có thể làm với cơ thể. Năm 2020 sợ bị theo dõi bởi kẻ ta không thể nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Phim Người vô hình đầu tiên ra năm nào?
Phim nổi tiếng đầu tiên là The Invisible Man năm 1933 của đạo diễn James Whale, hãng Universal, với Claude Rains trong vai chính. Phim chuyển thể từ tiểu thuyết của H. G. Wells và nổi tiếng vì kỹ xảo đột phá thời đó.
Người ta làm kỹ xảo vô hình năm 1933 thế nào?
Diễn viên mặc bộ đồ nhung đen kín người, khoác quần áo bên ngoài, đứng trước phông nhung đen. Nhung đen hút ánh sáng nên chỉ quần áo hiện lên phim, rồi được ghép chồng với cảnh nền và chỉnh tay từng khung hình.
The Invisible Man 2020 có giống tiểu thuyết không?
Rất khác. Phim kể từ góc nhìn người phụ nữ bị người chồng cũ vô hình theo dõi, dùng sự vô hình làm ẩn dụ cho bạo lực và kiểm soát trong quan hệ. Chỉ còn giữ ý tưởng nhà khoa học tự làm mình vô hình.
Hollow Man nói về gì?
Hollow Man (2000) kể về một nhà khoa học tự làm mình vô hình rồi trượt dần vào tội ác. Phim nổi tiếng với cảnh cơ thể biến mất từng lớp da, cơ, mạch máu, xương, làm bằng kỹ xảo máy tính, và được đề cử Oscar hiệu ứng hình ảnh.
Phim người vô hình nào hợp xem cùng trẻ em?
Bản 1933 và các phim hài thập niên 1940–1950 ít cảnh bạo lực hơn, hợp với trẻ lớn có người lớn xem cùng. Hollow Man (2000) và The Invisible Man (2020) có nhiều cảnh bạo lực, căng thẳng, chỉ dành cho người lớn.
