Hashashin là tên mà kẻ thù gọi cộng đồng Hồi giáo Ismaili Nizari thời trung đại, những người từ năm 1090 đến 1256 giữ một chuỗi pháo đài trên núi ở Iran và Syria, trung tâm là pháo đài Alamut. Họ có thật, và họ thật sự dùng ám sát chính trị để chống lại những đế chế lớn hơn mình nhiều lần. Nhưng chuyện họ hút hashish trước khi ra tay, hay được thủ lĩnh đưa vào "khu vườn thiên đường" để tẩy não, phần lớn là truyền thuyết từ nguồn thù địch và từ lời kể của Marco Polo. Từ "assassin" (sát thủ) trong tiếng Anh, tiếng Pháp bắt nguồn từ tên gọi này.
Họ là ai: một nhánh Hồi giáo bị vây hãm
Ismaili là một nhánh của Hồi giáo Shia. Cuối thế kỷ 11, sau khi vị khalip Fatimid ở Cairo là al-Mustansir qua đời năm 1094, cộng đồng Ismaili chia làm hai theo hai người con tranh ngôi. Những người ủng hộ người con tên Nizar được gọi là Nizari. Họ thua ở Cairo, nhưng có chỗ đứng vững chắc ở Ba Tư nhờ một người: Hassan-i Sabbah.
Vùng Ba Tư khi ấy do đế chế Seljuk Thổ Nhĩ Kỳ cai trị, theo dòng Sunni và coi Ismaili là dị giáo. Người Nizari là thiểu số, không có quân đội lớn, không có thành phố lớn. Họ chọn núi.
Hassan-i Sabbah và pháo đài Alamut
Năm 1090, Hassan-i Sabbah chiếm pháo đài Alamut trên dãy núi Alborz, phía bắc thành Qazvin. Theo các nguồn kể lại, ông chiếm được mà gần như không đánh, bằng cách cài người của mình vào trong và thuyết phục dần lực lượng giữ thành. Alamut nằm trên một khối đá cao, chỉ có một lối lên hẹp, nhìn xuống thung lũng trồng trọt được. Một vị trí gần như không thể đánh chiếm bằng sức.
Hassan sống ở Alamut khoảng ba mươi lăm năm cho đến khi mất năm 1124, nổi tiếng khổ hạnh, ham học. Thư viện Alamut được biết tiếng khắp vùng. Từ Alamut, người Nizari mở rộng ra một mạng lưới pháo đài khác như Lamasar, Girdkuh, và sau đó sang Syria với Masyaf, Qadmus, Kahf.
Ám sát như vũ khí của kẻ yếu
Không thể đánh trận lớn, người Nizari dùng một chiến thuật khác: ám sát nhắm vào người đứng đầu. Những người thực hiện được gọi là fidā'ī, nghĩa là "người hiến thân". Họ thường hành động ở nơi công cộng, dùng dao găm, và hiếm khi tìm đường thoát. Mục đích không chỉ là loại bỏ một người, mà là gieo nỗi sợ: không ai, dù được bảo vệ đến đâu, cảm thấy an toàn.
Một số vụ được ghi chép nhiều:
- 1092: tể tướng Seljuk là Nizam al-Mulk bị giết. Truyền thống gán vụ này cho người Nizari, dù một số nhà sử học vẫn bàn về mức độ liên quan của các phe khác trong triều.
- 1175–1176: hai lần mưu sát Saladin (Salah ad-Din) ở Syria không thành. Sau đó Saladin vây Masyaf rồi rút đi, hai bên đi đến chỗ tránh đụng độ.
- 1192: Conrad xứ Montferrat, người vừa được chọn làm vua Jerusalem của quân Thập tự, bị giết ở thành Tyre.
Ở Syria, người Nizari dưới quyền Rashid al-Din Sinan (mất năm 1193) được quân Thập tự gọi là "Ông già trên núi". Danh xưng này về sau được châu Âu dùng cho mọi thủ lĩnh Nizari.
Sự "vô hình" của fidā'ī
Điều làm người đương thời sợ nhất không phải là vũ khí, mà là việc fidā'ī có thể sống nhiều tháng, nhiều năm giữa lòng kẻ thù: làm người hầu, làm lính gác, làm người theo học. Các câu chuyện kể họ học ngôn ngữ, phong tục, thậm chí cả trang phục của nơi mình đến. Đây là một dạng tàng hình giống shinobi: không phải biến mất, mà là trở thành người quen thuộc.
Cũng có những câu chuyện kể thủ lĩnh Nizari để lại con dao găm bên gối của đối thủ khi họ ngủ, như một lời cảnh cáo. Một chuyện như vậy gắn với Saladin. Các sử gia coi những chuyện này là có thể có phần thật nhưng đã được thêu dệt nhiều, nên kể lại với chữ "tương truyền".
Huyền thoại hashish và khu vườn thiên đường
Đây là phần cần tách bạch nhất.
Cái tên là một lời lăng mạ
Một số văn bản tiếng Ả Rập thời đó, chủ yếu từ phía đối thủ, gọi người Nizari là hashīshiyya. Các nhà nghiên cứu hiện nay, tiêu biểu là Farhad Daftary trong cuốn The Assassin Legends (1994), cho rằng đây là cách gọi miệt thị kiểu "bọn hạ lưu, bọn vô học", không phải bằng chứng rằng họ dùng chất kích thích. Không có nguồn nào từ chính người Nizari nói về việc dùng hashish để chuẩn bị hành động.
Marco Polo và khu vườn
Câu chuyện nổi tiếng nhất đến từ sách của Marco Polo, viết khoảng năm 1298–1299. Ông kể Ông già trên núi có một khu vườn tuyệt đẹp, cho các thanh niên uống thuốc ngủ rồi đưa vào, khi tỉnh dậy họ tưởng mình đang ở thiên đường. Để được quay lại, họ sẵn sàng làm mọi việc. Marco Polo đi qua Ba Tư khoảng năm 1272–1273, tức là gần hai mươi năm sau khi Alamut đã thất thủ. Ông không thể tận mắt chứng kiến, và câu chuyện có nhiều dấu hiệu của truyện kể dân gian.
Từ "assassin" ra đời thế nào
Quân Thập tự và các nhà biên niên châu Âu ghi cái tên này thành "Assassini" và những biến thể tương tự. Dần dần, từ chỉ một cộng đồng cụ thể trở thành danh từ chung chỉ người giết người có chủ đích. Năm 1809, học giả Pháp Silvestre de Sacy trình bày lập luận nối từ "assassin" với "hashish", và chính lập luận này giúp truyền thuyết hashish bám rễ sâu ở châu Âu thế kỷ 19.
Sự sụp đổ năm 1256
Thứ chấm dứt các pháo đài trên núi không phải là Seljuk hay quân Thập tự, mà là người Mông Cổ. Năm 1256, quân của Húc Liệt Ngột (Hülegü) tiến vào Ba Tư. Vị imam Nizari khi đó là Rukn al-Din Khurshah đầu hàng, và Alamut bị chiếm cuối năm 1256. Sử gia Ba Tư Ata-Malik Juvayni, phục vụ người Mông Cổ, vào thư viện Alamut, giữ lại một số sách và đốt phần lớn số còn lại. Chính Juvayni cũng là một trong những nguồn chính, và rất thù địch, viết về người Nizari.
Ở Syria, các pháo đài Nizari lần lượt về tay vua Mamluk Baybars, xong vào khoảng năm 1273. Cộng đồng Ismaili Nizari không biến mất; họ tồn tại đến ngày nay như một cộng đồng tôn giáo hoà bình, có mặt ở nhiều nước.
Bảng tách sử thật và huyền thoại
| Điều thường nghe | Đánh giá |
|---|---|
| Người Nizari giữ Alamut từ 1090 đến 1256 | Có thật |
| Họ dùng ám sát chính trị | Có thật, một số vụ được ghi nhận rõ |
| Họ hút hashish trước khi ra tay | Không có bằng chứng, nhiều khả năng là lời lăng mạ |
| Khu vườn thiên đường để tẩy não | Truyền thuyết, chủ yếu từ Marco Polo |
| Dao găm để lại bên gối Saladin | Tương truyền, chưa xác minh được |
| Từ "assassin" bắt nguồn từ tên gọi họ | Đúng về từ nguyên qua tiếng Latin thời Thập tự |
Góc nhìn hôm nay
Tàn tích Alamut vẫn còn trên khối đá ở thung lũng Alamut, gần làng Gazor Khan, tỉnh Qazvin, Iran. Du khách leo lên được bằng lối bậc thang, và từ đỉnh nhìn xuống sẽ hiểu ngay vì sao nơi này đứng vững gần hai thế kỷ.
Về sách, The Assassins của Bernard Lewis (1967) và The Assassin Legends của Farhad Daftary (1994) là hai cuốn dễ đọc và đáng tin. Tiểu thuyết Alamut (1938) của nhà văn Slovenia Vladimir Bartol là tác phẩm văn chương nổi tiếng nhất về đề tài này. Loạt tác phẩm giải trí điện tử Assassin's Creed (từ năm 2007) đưa hình ảnh này đến hàng triệu người trẻ, nhưng đó là hư cấu, trộn sử thật với nhiều lớp tưởng tượng.
Câu chuyện Hashashin là một bài học về việc ai viết sử. Gần như mọi điều ta biết về họ đều do kẻ thù viết, rồi được một du khách châu Âu kể lại theo lời đồn. Khi đọc về một nhóm người bị coi là "bí ẩn và nguy hiểm", luôn nên hỏi: tiếng nói của chính họ ở đâu?
Câu hỏi thường gặp
Hashashin là ai?
Hashashin là cách đối thủ gọi cộng đồng Hồi giáo Ismaili Nizari thời trung đại. Từ năm 1090 đến 1256 họ giữ chuỗi pháo đài trên núi ở Iran và Syria, trung tâm là Alamut, và dùng ám sát chính trị để chống lại các đế chế lớn hơn.
Hashashin có hút hashish không?
Không có bằng chứng tin cậy. Các nhà nghiên cứu cho rằng tên gọi hashīshiyya là lời miệt thị của đối thủ. Chuyện họ dùng chất kích thích và "khu vườn thiên đường" chủ yếu đến từ Marco Polo, người đi qua vùng này khi Alamut đã thất thủ.
Pháo đài Alamut ở đâu?
Alamut nằm trên dãy núi Alborz, phía bắc thành Qazvin, Iran. Tàn tích còn lại trên một khối đá gần làng Gazor Khan và có thể leo lên tham quan.
Từ assassin có nguồn gốc từ đâu?
Từ assassin trong tiếng Anh, tiếng Pháp bắt nguồn từ tên gọi người Nizari qua các ghi chép của quân Thập tự. Dần dần nó trở thành danh từ chung chỉ kẻ ám sát.
Ai đã tiêu diệt Hashashin?
Quân Mông Cổ của Húc Liệt Ngột chiếm Alamut năm 1256. Các pháo đài ở Syria rơi vào tay vua Mamluk Baybars khoảng năm 1273. Cộng đồng Ismaili Nizari vẫn tồn tại đến ngày nay như một cộng đồng tôn giáo.
