Chiếc Nhẫn trong Chúa tể những chiếc nhẫn của J. R. R. Tolkien làm người đeo vô hình, nhưng đó chỉ là tác dụng phụ. Nó là Nhẫn Chúa do chúa tể bóng tối Sauron rèn trong lửa núi Doom để điều khiển những chiếc nhẫn quyền lực khác, và nó dần chiếm lấy tâm trí kẻ đeo. Tàng hình trong thế giới Tolkien không phải là biến mất, mà là bị kéo sang một thế giới bóng tối, nơi chính Sauron và các Nhẫn Ma nhìn thấy mình rõ hơn.
Từ chiếc nhẫn thần trong Anh chàng Hobbit
Chiếc nhẫn xuất hiện lần đầu trong Anh chàng Hobbit (The Hobbit, 1937), một cuốn sách viết cho thiếu nhi. Bilbo Baggins, lạc trong hang tối dưới núi Sương Mù, nhặt được một chiếc nhẫn nhỏ trên nền đá. Sau đó anh gặp Gollum, một sinh vật sống bên hồ ngầm, và hai bên đố nhau những câu đố. Bilbo thắng, nhưng Gollum phát hiện mất nhẫn và đuổi theo. Bilbo vô tình đeo nhẫn vào, trở nên vô hình và thoát ra.
Trong suốt Anh chàng Hobbit, chiếc nhẫn chỉ là một món đồ thần tiện lợi: Bilbo dùng nó để trốn bọn yêu tinh, cứu các người lùn khỏi bầy nhện khổng lồ ở rừng Mirkwood, và lẻn vào cung điện vua Tiên để giải cứu bạn đồng hành. Không có gì đáng sợ, không có bóng tối.
Tolkien viết lại quá khứ của chiếc nhẫn
Khi bắt tay viết phần tiếp theo, Tolkien quyết định chiếc nhẫn nhỏ của Bilbo chính là Nhẫn Chúa của Sauron. Điều này tạo ra một vấn đề: trong bản đầu của Anh chàng Hobbit, Gollum vui vẻ hứa tặng nhẫn cho Bilbo nếu thua cuộc đố, điều không thể xảy ra nếu đó là thứ Gollum gọi là "báu vật của ta".
Tolkien giải quyết rất khéo. Ở lần in năm 1951, ông viết lại chương "Câu đố trong bóng tối" để Gollum trở nên chiếm hữu và nguy hiểm hơn. Còn trong Chúa tể những chiếc nhẫn, ông giải thích rằng phiên bản cũ là lời Bilbo kể sai đi, vì nhẫn đã bắt đầu tác động khiến Bilbo muốn biện minh cho quyền sở hữu của mình. Một cách sửa sai mà lại làm câu chuyện sâu thêm.
Nhẫn Chúa: lịch sử trong thế giới Trung Địa
| Sự kiện | Mô tả |
|---|---|
| Rèn nhẫn | Sauron rèn Nhẫn Chúa trong lửa núi Doom ở xứ Mordor, đặt vào đó phần lớn sức mạnh của mình |
| Mất nhẫn lần đầu | Isildur chặt ngón tay Sauron lấy nhẫn sau cuộc chiến của Liên minh Tiên và Người |
| Nhẫn chìm xuống sông | Isildur bị phục kích, nhẫn tuột khỏi tay khi ông bơi qua sông Anduin, ông bị giết |
| Sméagol có nhẫn | Nhiều thế kỷ sau, Déagol tìm thấy nhẫn dưới sông, Sméagol giết bạn để chiếm nhẫn rồi trốn vào núi, thành Gollum |
| Bilbo nhặt được | Trong hang của Gollum, sự kiện của Anh chàng Hobbit |
| Frodo thừa kế | Bilbo trao nhẫn cho Frodo, mở đầu Chúa tể những chiếc nhẫn |
| Nhẫn bị huỷ | Rơi vào lửa núi Doom cùng Gollum |
Tàng hình kiểu Tolkien: bị kéo sang thế giới khác
Đây là ý tưởng độc đáo nhất. Trong Chúa tể những chiếc nhẫn, đeo nhẫn không chỉ làm người khác không thấy mình. Người đeo bị kéo nửa chừng sang một thế giới bóng tối, nơi mọi thứ mờ đi, nhưng những thực thể thuộc thế giới ấy, các Nhẫn Ma, lại thấy họ rõ ràng.
Cảnh nổi tiếng ở đỉnh Weathertop minh hoạ điều này. Khi các Nhẫn Ma tấn công, Frodo không cưỡng được và đeo nhẫn vào. Anh lập tức nhìn thấy rõ hình dạng thật của chúng, những gương mặt trắng bệch với ánh mắt sắc lạnh, áo choàng xám dài, mũ trụ bạc trên mái tóc bạc. Và chúng cũng thấy anh. Thủ lĩnh của chúng đâm Frodo bằng một lưỡi dao Morgul. Vô hình ở đây không bảo vệ Frodo, mà còn làm anh dễ bị tổn thương hơn.
Ai đeo nhẫn lâu cũng bị nó bào mòn. Bilbo, sau sáu mươi năm giữ nhẫn, cảm thấy mình như bị kéo căng ra mỏng dần. Gollum, sau gần năm trăm năm, chỉ còn là cái bóng của một hobbit. Các Nhẫn Ma, chín vị vua loài người từng nhận nhẫn từ Sauron, cuối cùng hoàn toàn vô hình và hoàn toàn nô lệ.
Gyges và Wagner: Tolkien có lấy ý từ đâu không
Người đọc lâu năm hay so sánh Nhẫn Chúa với chiếc nhẫn Gyges trong Cộng hoà của Plato: cả hai đều là nhẫn tàng hình bộc lộ và làm hư hỏng con người. Tolkien là học giả ngữ văn cổ ở Oxford, chắc chắn biết Plato, nhưng ông không nói rõ mình lấy ý từ đây. Giới nghiên cứu vẫn coi đây là sự tương đồng đáng chú ý chứ không phải nguồn trực tiếp.
Với nhạc kịch Chiếc nhẫn của người Nibelung của Wagner, nơi cũng có một chiếc nhẫn quyền lực bị nguyền rủa và một chiếc mũ tàng hình, Tolkien phản ứng gay gắt khi bị so sánh. Trong một bức thư năm 1961, ông viết đại ý: cả hai chiếc nhẫn đều tròn, và sự giống nhau dừng lại ở đó. Tuy nhiên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cả hai đều vay mượn chung từ kho truyền thuyết Bắc Âu và Đức, nên sự tương đồng không phải ngẫu nhiên.
Vì sao chiếc nhẫn không thể chỉ được vứt đi
Một câu hỏi phổ biến của người đọc là vì sao không đơn giản ném nhẫn xuống biển, hay nhờ ai đó cất giữ. Trong tiểu thuyết, Hội đồng Elrond bàn đúng câu hỏi này. Nhẫn không thể bị phá huỷ bằng cách thông thường; nó chỉ tan chảy trong ngọn lửa đã rèn ra nó. Giấu nhẫn đi chỉ là trì hoãn, vì Sauron sẽ tìm ra. Còn giao cho người mạnh như Gandalf hay Galadriel thì nhẫn sẽ biến họ thành một chúa tể bóng tối mới. Cả hai đều từ chối khi được Frodo mời nhận nhẫn.
Tolkien vì vậy đặt hy vọng vào những người nhỏ bé và khiêm tốn nhất: các hobbit. Chính sự không ham quyền lực của họ là thứ giúp họ chịu được nhẫn lâu hơn. Và ngay cả Frodo, ở phút cuối bên miệng núi lửa, cũng không thể tự tay ném nhẫn đi. Nhẫn chỉ bị huỷ khi Gollum giành lấy nó và trượt chân rơi xuống.
Góc nhìn hôm nay
Bộ ba phim của Peter Jackson (2001–2003) thể hiện cảnh đeo nhẫn bằng hình ảnh mờ ảo, gió thổi, Mắt Sauron hiện ra, giúp khán giả hiểu ngay rằng tàng hình ở đây là một nơi đáng sợ. Nhưng cuốn sách vẫn là nơi hiểu rõ nhất ý tưởng của Tolkien. Bộ Chúa tể những chiếc nhẫn và Anh chàng Hobbit đều đã có bản dịch tiếng Việt.
Câu chuyện của Nhẫn Chúa là phiên bản dài nhất và sâu nhất của câu hỏi Gyges trong văn học hiện đại. Điều Tolkien thêm vào là sự kiên nhẫn của cái ác: nhẫn không biến người ta thành ác nhân trong một đêm, nó mài mòn từng chút, qua từng năm, cho đến khi người đeo chẳng còn lại gì ngoài lòng thèm khát chính nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đeo nhẫn trong Chúa tể những chiếc nhẫn lại vô hình?
Theo Tolkien, Nhẫn Chúa kéo người đeo nửa chừng sang một thế giới bóng tối. Người thường không thấy họ nữa, nhưng các Nhẫn Ma và Sauron lại thấy họ rõ hơn. Tàng hình là tác dụng phụ của một chiếc nhẫn được rèn để điều khiển và chiếm hữu.
Bilbo tìm thấy chiếc nhẫn ở đâu?
Bilbo nhặt được chiếc nhẫn trong hang tối dưới núi Sương Mù, trong Anh chàng Hobbit (1937). Sau đó anh thắng Gollum trong cuộc đố và dùng nhẫn để trốn thoát.
Nhẫn trong Chúa tể những chiếc nhẫn có giống nhẫn Gyges không?
Cả hai đều là nhẫn tàng hình bộc lộ và làm hư hỏng con người, nên thường được so sánh. Tolkien không xác nhận lấy ý từ Plato, và giới nghiên cứu coi đây là sự tương đồng chứ không phải nguồn trực tiếp.
Vì sao Gandalf không nhận chiếc nhẫn?
Gandalf biết nhẫn sẽ biến ông thành một chúa tể bóng tối mới dù ông muốn dùng nó để làm điều tốt. Galadriel cũng từ chối vì cùng lý do. Đó là lý do nhẫn được giao cho hobbit Frodo mang đi huỷ.
Nhẫn Chúa bị phá huỷ như thế nào?
Nhẫn chỉ có thể bị phá huỷ trong lửa núi Doom, nơi nó được rèn. Frodo đến được miệng núi nhưng không thể tự ném nhẫn. Gollum giành lấy, cắn đứt ngón tay Frodo rồi trượt chân rơi xuống cùng chiếc nhẫn.
