Kinh Kha và Thích khách liệt truyện: chuyện ám sát vua Tần trong Sử ký

Kinh Kha là thích khách nước Yên được Thái tử Đan cử sang ám sát vua Tần Doanh Chính (sau này là Tần Thuỷ Hoàng) năm 227 trước Công nguyên. Ông giấu dao găm trong cuộn bản đồ dâng vua, suýt thành công nhưng thất bại và bị giết ngay tại điện. Câu chuyện được Tư Mã Thiên chép trong thiên Thích khách liệt truyện của Sử ký, cùng với bốn thích khách khác: Tào Mạt, Chuyên Chư, Dự Nhượng và Nhiếp Chính.

Thích khách liệt truyện: một thiên sử về những người liều mạng

Trong Sử ký, Tư Mã Thiên dành riêng một thiên cho thích khách. Đó là điều khác thường: ông không chỉ chép vua chúa, tướng lĩnh, mà còn chép những người vô danh dám đổi mạng mình để làm một việc. Năm nhân vật trong thiên này sống cách nhau hàng trăm năm, nhưng có chung một điểm: họ hành động vì nghĩa với người hiểu mình.

Dự Nhượng và cách "làm mình vô hình"

Trong năm người, Dự Nhượng là người đáng chú ý nhất với chủ đề ẩn mình. Để tiếp cận kẻ thù, ông bôi sơn lên người cho da lở loét, nuốt than cho khản giọng, đến mức vợ ông gặp ngoài chợ cũng không nhận ra. Đó là một kiểu tàng hình cực đoan: huỷ chính dung mạo của mình.

Bị bắt lần thứ hai, ông xin được đâm vào áo của Triệu Tương Tử cho trọn lòng, rồi tự sát. Câu nói gắn với ông, "kẻ sĩ chết vì người tri kỷ", trở thành một thành ngữ lưu truyền trong văn hoá chữ Hán.

Bối cảnh: nước Yên trước cơn bão Tần

Cuối thời Chiến Quốc, nước Tần lần lượt nuốt các nước khác. Năm 230 TCN Tần diệt Hàn, năm 228 TCN chiếm kinh đô nước Triệu. Nước Yên ở phía đông bắc biết mình là mục tiêu tiếp theo.

Thái tử Đan nước Yên từng làm con tin ở Tần, bị vua Tần đối xử lạnh nhạt, trốn về nước và mang mối hận. Ông hiểu rằng đối đầu bằng quân sự là vô vọng, nên tính một kế liều: cử người ám sát vua Tần, hoặc ít nhất ép vua Tần trả đất như Tào Mạt từng làm.

Ẩn sĩ Điền Quang tiến cử Kinh Kha, một người gốc nước Vệ, thích đọc sách, giỏi kiếm, hay uống rượu với người thổi đàn trúc là Cao Tiệm Ly và một người làm nghề mổ chó. Theo Sử ký, Điền Quang tự sát để chứng tỏ mình sẽ không tiết lộ bí mật.

Chuẩn bị: một cái đầu, một tấm bản đồ, một con dao

Để được gặp vua Tần, Kinh Kha cần một món quà vua Tần thật sự muốn. Ông chọn hai thứ:

• Đầu của Phàn Ư Kỳ, tướng Tần bỏ trốn sang Yên, bị vua Tần treo thưởng. Theo Sử ký, chính Phàn Ư Kỳ tự sát để trao đầu khi nghe kế hoạch.
• Bản đồ vùng Đốc Kháng, vùng đất màu mỡ của Yên, như lời hứa cắt đất dâng Tần.

Con dao găm được tẩm thuốc độc, giấu cuộn trong tấm bản đồ. Người phụ tá là Tần Vũ Dương, một thiếu niên mười ba tuổi nổi tiếng gan dạ vì đã giết người.

Cảnh tiễn đưa bên sông Dịch là đoạn văn nổi tiếng nhất. Mọi người mặc áo trắng, Cao Tiệm Ly gảy đàn, Kinh Kha hát:

Phong tiêu tiêu hề Dịch thuỷ hàn,

Tráng sĩ nhất khứ hề bất phục hoàn.

(Gió hiu hiu chừ sông Dịch lạnh, tráng sĩ một đi chừ không trở lại.)

Trong điện Tần: "bản đồ mở hết thì dao hiện"

Vua Tần mừng rỡ tiếp sứ Yên. Khi bước lên thềm, Tần Vũ Dương run sợ tái mặt, quần thần nghi ngờ. Kinh Kha cười, xin lỗi thay rằng người quê mùa chưa từng thấy thiên tử. Ông tự cầm bản đồ dâng lên. Bản đồ mở đến cuối thì lộ con dao. Thành ngữ "đồ cùng chuỷ kiến" (bản đồ mở hết thì dao găm hiện ra) sinh ra từ khoảnh khắc này, nghĩa là sự thật cuối cùng cũng lộ.

Kinh Kha nắm tay áo vua Tần, đâm tới. Vua giật mình đứng dậy, tay áo đứt. Vua rút kiếm nhưng kiếm dài, vướng không rút được, phải chạy vòng quanh cột. Theo luật Tần, quan lại lên điện không được mang binh khí, còn lính cầm khí giới đứng dưới thềm không có lệnh không được lên. Ngự y Hạ Vô Thả ném túi thuốc vào Kinh Kha. Quần thần hô vua đẩy kiếm ra sau lưng để rút. Vua rút được kiếm, chém đứt đùi trái Kinh Kha. Kinh Kha ném dao, trượt, trúng cột.

Theo Sử ký, Kinh Kha bị chém tám nhát, dựa cột ngồi cười, mắng rằng việc không thành vì muốn bắt sống vua để ép ký giao ước.

Hậu quả

Vua Tần nổi giận, đẩy nhanh cuộc tấn công Yên. Năm 226 TCN quân Tần chiếm kinh đô Kế. Vua Yên giết Thái tử Đan, dâng đầu để cầu hoà, nhưng không cứu được nước. Năm 222 TCN nước Yên bị diệt. Năm 221 TCN Tần thống nhất Trung Hoa.

Cao Tiệm Ly sau này bị làm mù mắt, được giữ lại thổi đàn trúc cho Tần Thuỷ Hoàng. Theo Sử ký, ông giấu chì trong đàn, nhân lúc đến gần thì ném vào vua nhưng trượt, và bị giết.

Tư Mã Thiên chép chuyện này thế nào

Một chi tiết ít người để ý: cuối thiên, Tư Mã Thiên nói rõ nguồn và phê phán những lời đồn. Ông viết rằng người đời kể chuyện Thái tử Đan khiến "trời mưa thóc, ngựa mọc sừng" là quá đáng, và chuyện Kinh Kha làm vua Tần bị thương cũng không đúng. Ông cho biết mình nghe chuyện từ những người từng quen với ngự y Hạ Vô Thả, tức nhân chứng có mặt trong điện.

Đây là thái độ rất đáng học của một sử gia: ghi lại câu chuyện xúc động, nhưng gạt bỏ phần thần kỳ, và nói ra mình biết từ đâu. Ông khen những thích khách này không phải vì việc họ làm thành hay bại, mà vì họ giữ trọn chí mình và không phụ lòng người.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện Kinh Kha đặt ra câu hỏi vẫn còn được tranh luận: ông là anh hùng hay kẻ liều lĩnh làm hại chính đất nước mình? Một số người đời sau, kể cả các nhà thơ như Đào Uyên Minh với bài Vịnh Kinh Kha, ca ngợi khí phách. Người khác chỉ ra rằng vụ ám sát thất bại đã đẩy nhanh ngày diệt vong của Yên.

Điện ảnh đã kể lại chuyện này nhiều lần. Kinh Kha thích Tần Vương (Trần Khải Ca, 1998) bám khá sát Sử ký. Anh hùng (Trương Nghệ Mưu, 2002) lấy cảm hứng từ các thích khách thời Chiến Quốc nhưng là câu chuyện hư cấu. Muốn đọc gốc, có thể tìm các bản dịch tuyển Sử ký sang tiếng Việt, như bản của Phan Ngọc; thiên Thích khách liệt truyện là một trong những thiên hay được chọn dịch nhất. Đọc nguyên văn sẽ thấy Tư Mã Thiên kể chuyện căng thẳng như một đoạn phim, chỉ bằng vài trăm chữ.