Mạt bụi nhà là những con vật tám chân, họ hàng xa của nhện và ve, dài chỉ khoảng 0,2–0,3 mm nên gần như không thể thấy bằng mắt thường. Chúng sống trong nệm, gối, chăn, thảm, sofa vải, ăn vảy da người rụng ra và cần không khí ẩm để sống. Bản thân mạt không cắn, không hút máu; vấn đề nằm ở phân và xác của chúng — một trong những tác nhân gây dị ứng trong nhà phổ biến nhất trên thế giới, liên quan tới viêm mũi dị ứng và hen.
Con vật vô hình trên chiếc gối
Hai loài mạt bụi phổ biến nhất có tên khoa học Dermatophagoides pteronyssinus và Dermatophagoides farinae. Chữ Dermatophagoides có nghĩa đại ý là "kẻ ăn da" — gọi đúng thức ăn chính của chúng: vảy da mà mỗi người rụng ra mỗi ngày, cộng với nấm mốc mọc trên vảy da ấy.
Dưới kính hiển vi, mạt bụi trông như một túi nhỏ màu trắng ngà, thân tròn có vằn, tám chân lông lá. Chúng không có mắt, không có hệ hô hấp chuyên biệt mà trao đổi khí qua lớp vỏ. Chúng cũng không uống nước: mạt lấy nước bằng cách hấp thụ hơi ẩm từ không khí qua các tuyến đặc biệt. Đó là lý do độ ẩm quyết định chúng sống hay chết.
Vì sao mạt bụi thích khí hậu Việt Nam
Mạt bụi phát triển tốt nhất khi nhiệt độ khoảng 20–30°C và độ ẩm tương đối cao, thường trên 60–70%. Khi độ ẩm xuống thấp kéo dài, khoảng dưới 50%, chúng mất nước dần và quần thể suy giảm. Phần lớn Việt Nam ẩm quanh năm, miền Bắc có thêm những đợt nồm ẩm cuối đông đầu xuân, nên mạt bụi là cư dân quen thuộc của rất nhiều ngôi nhà.
Chiếc giường là nơi lý tưởng của chúng: ấm, ẩm vì hơi thở và mồ hôi mỗi đêm, có nguồn thức ăn ổn định là vảy da. Nệm, gối bông, chăn dày, thú nhồi bông, thảm và sofa bọc vải đều là chỗ trú tốt. Ngược lại, bề mặt cứng và trơn như sàn gạch, gỗ lau được, ghế da, rèm cuốn hầu như không giữ được mạt.
Vòng đời và số lượng
Một con mạt sống khoảng hai đến ba tháng ở điều kiện thuận lợi. Con cái đẻ vài chục trứng trong đời. Từ trứng tới trưởng thành mất khoảng một tháng, tuỳ nhiệt độ. Mỗi ngày, mỗi con mạt thải ra khoảng hai chục hạt phân nhỏ li ti — và chính các hạt này mang nhiều chất gây dị ứng nhất.
Trên mạng hay lan truyền những con số giật gân như "gối sau vài năm nặng gấp đôi vì mạt" hay "trên giường có hàng chục triệu con mạt". Những con số như vậy thường không có nguồn khoa học đáng tin. Số lượng mạt khác nhau rất nhiều giữa các nhà, các mùa và các vùng khí hậu; điều được chấp nhận rộng rãi chỉ là: ở nơi ẩm, nệm và gối thường là chỗ tập trung mạt nhiều nhất.
Phát hiện mối liên hệ với dị ứng
Từ lâu người ta đã biết "bụi nhà" làm nhiều người hắt hơi, khò khè, nhưng không biết thành phần nào trong bụi là thủ phạm. Năm 1964, nhóm nghiên cứu Hà Lan gồm Reindert Voorhorst và Frits Spieksma công bố rằng mạt bụi nhà là nguồn chính của chất gây dị ứng trong bụi. Từ đó, các chất gây dị ứng của mạt được nghiên cứu chi tiết; nổi tiếng nhất là một loại protein tiêu hoá trong phân mạt, được ký hiệu Der p 1.
Hạt phân mạt khá nặng, khi bị khuấy lên (giũ chăn, trải giường, quét nhà) chúng bay vào không khí rồi rơi xuống lại sau vài chục phút. Vì vậy triệu chứng hay nặng hơn vào ban đêm, sáng sớm khi thức dậy, hoặc khi dọn dẹp giường chiếu.
Dấu hiệu có thể liên quan tới dị ứng mạt bụi
Các biểu hiện thường được nhắc tới gồm hắt hơi liên tục, ngạt mũi, chảy nước mũi trong, ngứa mũi, ngứa mắt, chảy nước mắt — đặc biệt vào buổi sáng hoặc khi dọn giường; ở một số người có ho, khò khè, nặng ngực; ở người có cơ địa chàm, da có thể ngứa hơn.
Những triệu chứng này rất giống cảm lạnh, dị ứng phấn hoa, nấm mốc hay lông thú. Không thể tự kết luận là do mạt bụi. Nếu bạn hoặc con bạn có các biểu hiện kéo dài hay lặp đi lặp lại, nhất là có khò khè, khó thở, hãy đi khám bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng, dị ứng – miễn dịch hoặc hô hấp. Bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm dị ứng phù hợp và hướng dẫn điều trị; đừng tự mua thuốc dùng kéo dài.
Giảm mạt bụi trong nhà: cách nào có cơ sở
| Biện pháp | Cách làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giặt chăn ga gối nóng | Giặt hằng tuần ở nhiệt độ khoảng 60°C nếu chất liệu cho phép | Nhiệt độ cao diệt mạt; nước lạnh chủ yếu chỉ rửa trôi chất gây dị ứng |
| Vỏ bọc chống mạt | Bọc nệm, gối, chăn bằng vỏ dệt rất mau, kéo khoá kín | Hiệu quả rõ nhất khi kết hợp với các biện pháp khác |
| Giảm độ ẩm | Đóng cửa khi trời nồm, dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà | Giữ độ ẩm trong phòng ngủ khoảng dưới 50–60% càng lâu càng tốt |
| Bớt "chỗ trú" | Hạn chế thảm, rèm vải dày, thú nhồi bông trong phòng ngủ | Ưu tiên bề mặt cứng, dễ lau |
| Thú nhồi bông của bé | Giặt nóng định kỳ, hoặc cho vào túi kín để ngăn đá tủ lạnh khoảng một ngày rồi giặt | Lạnh sâu diệt mạt nhưng không xoá chất gây dị ứng, vẫn cần giặt |
| Hút bụi | Dùng máy có bộ lọc HEPA; người dị ứng nên tránh mặt khi đang hút | Hút bụi khuấy chất gây dị ứng lên không khí một thời gian |
| Lau ẩm | Lau bụi bằng khăn ẩm thay vì phủi khô | Phủi khô làm hạt phân mạt bay lên |
Hai điều cần nói thật: thứ nhất, không biện pháp đơn lẻ nào xoá sạch mạt bụi; các nghiên cứu cho thấy kết hợp nhiều cách mới giảm được đáng kể. Thứ hai, với người đã có dị ứng hay hen, giảm mạt bụi là một phần của kế hoạch chăm sóc chứ không thay được thuốc hay chỉ định của bác sĩ.
Phơi nắng có tác dụng không?
Phơi chăn nệm dưới nắng gắt giúp làm khô và nóng, điều mạt bụi không ưa, nên nhiều gia đình vẫn làm. Nhưng hiệu quả diệt mạt sâu bên trong nệm dày là có giới hạn, và đập chăn ngoài trời có thể làm bạn hít phải nhiều bụi hơn. Phơi nắng là thói quen tốt nhưng không nên coi là cách duy nhất.
Mạt bụi khác những "con vật nhỏ" khác thế nào
- Mạt bụi khác bọ chét, rệp giường: rệp và bọ chét hút máu, cắn để lại nốt; mạt bụi không cắn người.
- Mạt bụi khác cái ghẻ: cái ghẻ (Sarcoptes scabiei) đào hang dưới da, gây ngứa dữ dội, lây qua tiếp xúc, cần bác sĩ điều trị. Mạt bụi sống trong đồ vải, không sống trên da.
- Mạt bụi khác "mạt gà": mạt gà có thể bò sang người và cắn khi nuôi gia cầm gần nhà; đó là loài khác hẳn.
Góc nhìn hôm nay: hiểu để sống chung cho êm
Mạt bụi đã sống cạnh con người từ khi ta biết dùng giường đệm. Với phần lớn mọi người, chúng không gây vấn đề gì. Với người dị ứng, hiểu chúng — thích ẩm, sống trong đồ vải, sợ nóng và khô — giúp chọn đúng việc để làm thay vì mua đủ thứ sản phẩm quảng cáo.
Nếu có kính hiển vi soi nổi ở nhà (độ phóng đại 20–40 lần), bạn có thể thử rắc một ít bụi lấy từ khe nệm lên tấm kính tối màu và tìm những chấm trắng nhỏ biết bò. Không phải lúc nào cũng tìm thấy, nhưng khi thấy rồi thì cả nhà sẽ nhớ mãi chuyện giặt ga gối hằng tuần. Muốn tìm hiểu thêm, các trang thông tin về dị ứng của WHO, các hội dị ứng – miễn dịch lâm sàng và bệnh viện lớn trong nước có hướng dẫn phổ thông đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Mạt bụi nhà là gì?
Mạt bụi nhà là động vật tám chân thuộc lớp hình nhện, dài khoảng 0,2–0,3 mm, gần như không thấy bằng mắt thường. Chúng sống trong nệm, gối, chăn, thảm và ăn vảy da người. Phân và xác của chúng là tác nhân gây dị ứng phổ biến trong nhà.
Mạt bụi có cắn người không?
Không. Mạt bụi không cắn, không hút máu và không sống trên da người. Các nốt cắn trên da thường do loài khác như muỗi, rệp, bọ chét, mạt gà hoặc cái ghẻ. Nếu da nổi nốt ngứa kéo dài, nên đi khám bác sĩ da liễu.
Làm sao diệt mạt bụi trên chăn gối?
Cách có cơ sở nhất là giặt chăn ga gối hằng tuần ở khoảng 60°C nếu chất liệu cho phép, dùng vỏ bọc chống mạt cho nệm và gối, và giữ phòng ngủ khô, độ ẩm dưới khoảng 50–60%. Thú nhồi bông có thể giặt nóng hoặc để ngăn đá tủ lạnh một ngày rồi giặt. Kết hợp nhiều cách sẽ hiệu quả hơn làm một cách.
Dị ứng mạt bụi có biểu hiện gì?
Thường gặp là hắt hơi, ngạt mũi, chảy nước mũi, ngứa mắt, nặng hơn vào buổi sáng hoặc khi dọn giường; một số người ho hoặc khò khè. Các triệu chứng này dễ nhầm với cảm lạnh hay dị ứng khác. Chỉ bác sĩ mới xác định được nguyên nhân, nên hãy đi khám nếu triệu chứng kéo dài.
Vì sao nồm ẩm làm dị ứng nặng hơn?
Mạt bụi lấy nước từ hơi ẩm không khí, nên khi độ ẩm cao như những ngày nồm, chúng sinh sôi mạnh hơn. Độ ẩm cao cũng làm nấm mốc phát triển, thêm một nguồn gây dị ứng. Đóng cửa khi trời nồm và dùng máy hút ẩm giúp hạn chế cả hai.
