Hệ vi sinh đường ruột là cộng đồng hàng chục nghìn tỉ vi khuẩn, cùng nấm, virus và vi sinh vật khác sống chủ yếu trong ruột già của mỗi người. Chúng giúp phân giải chất xơ mà cơ thể không tự tiêu hoá được, tạo ra một số vitamin, rèn luyện hệ miễn dịch và chiếm chỗ không cho vi khuẩn gây bệnh bám vào. Theo ước tính được chấp nhận rộng rãi hiện nay (Sender và cộng sự, 2016), số vi khuẩn trong cơ thể xấp xỉ số tế bào người — tỉ lệ cỡ 1:1, chứ không phải "gấp 10 lần" như nhiều tài liệu cũ vẫn viết.
Một khu rừng vô hình trong bụng
Ruột già là một trong những môi trường đông đúc nhất từng được biết. Ở đó không có ôxy, nhiệt độ ổn định, thức ăn đến đều đặn mỗi ngày. Phần lớn vi khuẩn ở đây là loài kỵ khí — sống được không cần ôxy, thậm chí chết khi gặp ôxy — nên suốt nhiều thập niên, các nhà khoa học không nuôi cấy được đa số chúng trên đĩa thạch. Chỉ khi kỹ thuật giải trình tự gen trở nên rẻ và nhanh vào thập niên 2000, cộng đồng này mới được "nhìn thấy" đầy đủ.
Dự án Hệ vi sinh vật Người (Human Microbiome Project) của Viện Y tế Quốc gia Mỹ bắt đầu năm 2007 và dự án MetaHIT ở châu Âu đã lập danh mục hàng nghìn loài vi khuẩn sống trong và trên cơ thể người. Một phát hiện lớn: mỗi người có một "hồ sơ" vi sinh khác nhau, nhưng những chức năng chính mà cộng đồng đó thực hiện lại khá giống nhau.
Con số "gấp 10 lần" từ đâu ra và vì sao đã bị sửa
Suốt hàng chục năm, sách báo hay viết "cơ thể có số vi khuẩn gấp 10 lần số tế bào người". Con số này bắt nguồn từ một phép ước lượng nhanh thập niên 1970, chưa bao giờ được đo kỹ. Năm 2016, Ron Sender, Shai Fuchs và Ron Milo (Viện Khoa học Weizmann, Israel) tính lại cẩn thận và đưa ra ước tính: một người đàn ông trưởng thành điển hình có khoảng 38 nghìn tỉ vi khuẩn và khoảng 30 nghìn tỉ tế bào người — tỉ lệ khoảng 1,3:1. Tổng khối lượng vi khuẩn chỉ khoảng 0,2 kg.
Đáng chú ý là phần lớn "tế bào người" trong ước tính ấy là hồng cầu. Và vì mỗi lần đi đại tiện thải ra một lượng vi khuẩn đáng kể, tỉ lệ này còn dao động trong ngày. Điều quan trọng không phải con số chính xác, mà là: vi khuẩn không "đông gấp mười" ta, nhưng cũng không phải khách lạ — chúng nhiều ngang ta.
Vi sinh vật ruột làm gì cho ta
| Việc làm | Giải thích ngắn |
|---|---|
| Lên men chất xơ | Cơ thể không tiêu hoá được nhiều loại chất xơ; vi khuẩn ruột già lên men chúng, tạo ra axit béo chuỗi ngắn như butyrat — nguồn năng lượng cho tế bào thành ruột |
| Tạo vitamin | Một số vi khuẩn tạo vitamin K và vài vitamin nhóm B |
| Rèn luyện miễn dịch | Tiếp xúc với vi khuẩn từ sớm giúp hệ miễn dịch học cách phân biệt bạn và thù |
| Chiếm chỗ, chặn kẻ xấu | Một cộng đồng đông đúc, ổn định khiến vi khuẩn gây bệnh khó bám vào và sinh sôi |
| Chuyển hoá một số chất | Tham gia biến đổi axit mật, một số thuốc và hợp chất từ thực vật |
Bằng chứng mạnh nhất: chuyện vi khuẩn C. difficile
Một ví dụ cho thấy hệ vi sinh quan trọng thế nào đến từ bệnh viện. Khi dùng kháng sinh mạnh, nhiều vi khuẩn có ích trong ruột cũng bị diệt. Khoảng trống ấy có thể bị vi khuẩn Clostridioides difficile chiếm lấy, gây tiêu chảy nặng, có khi tái phát nhiều lần dù đã điều trị.
Với những ca tái phát này, ghép hệ vi sinh từ phân của người hiến khoẻ mạnh (đã được sàng lọc kỹ) cho tỉ lệ khỏi cao trong các thử nghiệm lâm sàng, và đã được nhiều hướng dẫn y khoa chấp nhận cho chỉ định này. Đây là thủ thuật y khoa thực hiện tại cơ sở chuyên môn, tuyệt đối không tự làm. Nhưng nó cho thấy một điều rõ ràng: phục hồi cộng đồng vi khuẩn có thể chữa được bệnh.
Những gì còn đang nghiên cứu — đừng tin quá sớm
Hệ vi sinh đường ruột là lĩnh vực nóng, nên báo chí và quảng cáo hay đi trước khoa học. Nhiều mối liên hệ được nêu ra — với béo phì, tiểu đường, dị ứng, tâm trạng, thậm chí bệnh thần kinh — nhưng phần lớn mới dừng ở mức tương quan hoặc thí nghiệm trên chuột.
- Trục ruột – não: có bằng chứng ruột và não "nói chuyện" với nhau qua dây thần kinh, hormone và chất do vi khuẩn tạo ra. Nhưng phần lớn kết quả ấn tượng là trên chuột không có vi khuẩn được nuôi trong điều kiện vô trùng; chuyển sang người phức tạp hơn nhiều.
- "Hệ vi sinh khoẻ mạnh chuẩn": chưa ai định nghĩa được. Hệ vi sinh khác nhau theo chế độ ăn, vùng sống, tuổi tác; người khoẻ ở các nước khác nhau có hệ vi sinh rất khác nhau.
- Xét nghiệm hệ vi sinh bán lẻ: các bộ xét nghiệm gửi mẫu phân qua đường bưu điện cho kết quả thú vị nhưng hiện chưa đủ cơ sở để dựa vào đó tự điều chỉnh sức khoẻ.
- Men vi sinh (probiotic): hiệu quả phụ thuộc vào từng chủng cụ thể và từng tình trạng; có tình huống được nghiên cứu ủng hộ, nhiều tình huống chưa có bằng chứng rõ. Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì dùng theo quảng cáo.
Những điều nói được tương đối chắc
Chất xơ và sự đa dạng thực vật
Vi khuẩn ruột già "ăn" thứ ta không tiêu hoá được, chủ yếu là chất xơ từ rau, củ, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt. Dự án American Gut (công bố 2018) với hàng nghìn người tham gia thấy những người ăn nhiều loại thực vật khác nhau mỗi tuần (trên 30 loại) có hệ vi sinh đa dạng hơn người ăn dưới 10 loại. Đây là tương quan, nhưng phù hợp với lời khuyên dinh dưỡng xưa nay: ăn nhiều loại rau, quả, đậu, hạt.
Thực phẩm lên men truyền thống
Ẩm thực Việt có rất nhiều đồ lên men: dưa cải, cà muối, sữa chua, tương, mẻ, nem chua. Một nghiên cứu ở Đại học Stanford (2021) cho thấy chế độ ăn nhiều thực phẩm lên men trong mười tuần làm tăng sự đa dạng vi sinh và giảm một số dấu hiệu viêm ở người tham gia. Tuy nhiên, đồ muối chua thường nhiều muối; người có bệnh huyết áp, thận nên hỏi bác sĩ về lượng dùng phù hợp.
Kháng sinh: dùng khi cần, đúng chỉ định
Kháng sinh cứu mạng sống, nhưng mỗi đợt kháng sinh cũng làm xáo trộn hệ vi sinh ruột, thường hồi phục phần lớn sau vài tuần đến vài tháng, có khi không hoàn toàn. Đây thêm một lý do để không tự ý mua kháng sinh cho cảm cúm hay tiêu chảy nhẹ.
Những mốc đáng nhớ
- 1683 — Leeuwenhoek mô tả vi khuẩn trong cao răng, và về sau cả trong phân của chính mình.
- Đầu thế kỷ 20 — Élie Metchnikoff, nhà khoa học Viện Pasteur, cho rằng vi khuẩn trong sữa chua có lợi cho sức khoẻ — ý tưởng sớm về men vi sinh.
- 2007 — Khởi động Dự án Hệ vi sinh vật Người.
- 2013 — Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đầu tiên cho thấy ghép hệ vi sinh phân hiệu quả hơn kháng sinh thông thường với C. difficile tái phát.
- 2016 — Ước tính lại tỉ lệ vi khuẩn và tế bào người: khoảng 1:1.
Góc nhìn hôm nay
Hệ vi sinh đường ruột là ví dụ đẹp về một "thế giới vô hình" quan trọng ngay trong cơ thể mình. Hiểu đúng giúp tránh hai thái cực: coi mọi vi khuẩn là kẻ thù, hoặc tin rằng một hộp men vi sinh sẽ chữa bách bệnh. Những thói quen có cơ sở và ít rủi ro vẫn là cũ mà đúng: ăn đa dạng thực vật, đủ chất xơ, dùng kháng sinh khi bác sĩ chỉ định, ngủ đủ, vận động.
Nếu có rối loạn tiêu hoá kéo dài — đau bụng, tiêu chảy hay táo bón lâu ngày, sụt cân không rõ lý do, đi ngoài ra máu — hãy đi khám bác sĩ tiêu hoá thay vì tự thử các sản phẩm "cân bằng hệ vi sinh". Muốn đọc thêm, tìm trang thông tin của WHO về dinh dưỡng, của Bộ Y tế, và cuốn I Contain Multitudes của nhà báo khoa học Ed Yong — viết dễ đọc, cẩn trọng về bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Hệ vi sinh đường ruột là gì?
Đó là cộng đồng vi khuẩn, nấm, virus và vi sinh vật khác sống trong đường tiêu hoá, tập trung nhiều nhất ở ruột già. Chúng giúp lên men chất xơ, tạo một số vitamin, rèn luyện miễn dịch và ngăn vi khuẩn gây bệnh. Mỗi người có một thành phần hệ vi sinh khác nhau.
Cơ thể có nhiều vi khuẩn hơn tế bào người không?
Ước tính mới năm 2016 của Sender, Fuchs và Milo cho thấy số vi khuẩn và số tế bào người gần bằng nhau, khoảng 38 nghìn tỉ so với 30 nghìn tỉ ở một người trưởng thành điển hình. Con số "gấp 10 lần" cũ chỉ là ước lượng sơ bộ từ thập niên 1970. Khối lượng vi khuẩn chỉ khoảng 0,2 kg.
Có nên uống men vi sinh hằng ngày không?
Không có khuyến nghị chung cho mọi người. Hiệu quả của men vi sinh phụ thuộc vào chủng vi khuẩn và tình trạng sức khoẻ cụ thể, nhiều trường hợp chưa có bằng chứng rõ. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, nhất là với trẻ nhỏ, người già và người bệnh mạn tính.
Ăn gì để tốt cho hệ vi sinh đường ruột?
Bằng chứng hiện nay ủng hộ việc ăn đa dạng thực vật giàu chất xơ như rau, củ, quả, đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt. Thực phẩm lên men như sữa chua, dưa muối có thể có lợi nhưng nên chú ý lượng muối. Không có thực phẩm thần kỳ nào thay được một chế độ ăn cân bằng.
Kháng sinh có hại cho hệ vi sinh đường ruột không?
Kháng sinh diệt cả vi khuẩn có ích, làm xáo trộn hệ vi sinh trong một thời gian, phần lớn hồi phục sau vài tuần đến vài tháng. Vì vậy chỉ dùng kháng sinh khi bác sĩ chỉ định và dùng đúng liều, đúng thời gian. Không tự dùng kháng sinh cho cảm cúm vì không có tác dụng với virus.
