Vi khuẩn sống ở gần như mọi chỗ trong nhà: miếng bọt biển rửa bát, thớt, khăn lau, bồn rửa, vòi sen, điện thoại, gối, tay nắm cửa — và phần lớn đến từ chính người sống trong nhà, thú nuôi, đất cát và không khí bên ngoài. Nhiều nghiên cứu lấy mẫu nhà ở cho thấy mỗi ngôi nhà có hàng nghìn loại vi sinh vật, và tuyệt đại đa số vô hại. Chỗ đáng chú ý nhất không phải bồn cầu như nhiều người nghĩ, mà là những nơi ẩm, có thức ăn thừa và ít khi khô: bọt biển rửa bát, khăn bếp, thớt.
Ngôi nhà là một hệ sinh thái
Ta quen nghĩ nhà sạch là nhà không có vi khuẩn. Thực tế không có ngôi nhà nào như vậy, và cũng không cần. Từ đầu thập niên 2010, các nhà khoa học bắt đầu lấy mẫu nhà ở một cách hệ thống bằng kỹ thuật giải trình tự gen, thay vì chỉ nuôi cấy những loài dễ mọc trên đĩa thạch.
Dự án "Đời sống hoang dã trong nhà ta" (Wild Life of Our Homes) do nhà sinh thái học Rob Dunn ở Đại học Bang Bắc Carolina dẫn dắt, ban đầu lấy mẫu bụi ở 40 ngôi nhà, sau mở rộng ra hơn một nghìn nhà ở Mỹ nhờ người dân tình nguyện tự lấy mẫu. Họ tìm thấy hàng chục nghìn loại vi khuẩn và nấm trên toàn bộ các nhà, mỗi nhà một "hồ sơ" riêng. Nhà có chó có nhiều vi khuẩn gốc đất và miệng chó hơn; nhà nhiều nữ hay nhiều nam cũng khác nhau đôi chút về thành phần vi khuẩn từ da.
Dự án Vi sinh vật Nhà ở (Home Microbiome Project) của Jack Gilbert theo dõi các gia đình chuyển nhà và thấy chỉ trong vài ngày, vi khuẩn trong ngôi nhà mới đã mang dấu ấn của cả gia đình. Nói cách khác, ta mang theo "đám mây vi sinh" của mình đi khắp nơi.
Bản đồ vi khuẩn trong nhà
| Chỗ | Vì sao vi khuẩn thích | Mức đáng để ý |
|---|---|---|
| Bọt biển, giẻ rửa bát | Luôn ẩm, có vụn thức ăn, nhiều lỗ xốp | Cao nhất trong bếp |
| Khăn lau bếp | Dùng đi dùng lại, lau tay lẫn lau bàn | Cao |
| Thớt (nhất là thớt dùng cho thịt sống) | Vết dao giữ nước và vụn thịt | Cao nếu dùng chung cho đồ sống và chín |
| Bồn rửa, lỗ thoát nước | Ẩm liên tục, có màng sinh học bám | Trung bình – cao |
| Vòi sen, đầu vòi nước | Màng sinh học phát triển bên trong | Thường thấp với người khoẻ |
| Điện thoại, điều khiển ti-vi, tay nắm cửa | Tay chạm liên tục | Trung bình; quan trọng hơn khi trong nhà có người ốm |
| Gối, chăn ga | Tế bào da, mồ hôi, nước bọt | Thấp về vi khuẩn gây bệnh; liên quan nhiều tới mạt bụi |
| Bệ bồn cầu | Thường được lau bằng chất tẩy, khô nhanh | Thấp hơn nhiều người nghĩ |
Miếng bọt biển rửa bát: "khách sạn" của vi khuẩn
Năm 2017, một nhóm nghiên cứu ở Đại học Furtwangen (Đức) công bố trên tạp chí Scientific Reports phân tích 14 miếng bọt biển rửa bát đã qua sử dụng. Họ tìm thấy hàng trăm loại vi khuẩn, ở một số chỗ mật độ lên tới hàng chục tỉ tế bào trên mỗi xăng-ti-mét khối — thuộc loại cao nhất từng đo được ở môi trường trong nhà.
Phát hiện đáng chú ý hơn: những miếng bọt biển mà người dùng nói đã "làm sạch" thường xuyên bằng cách luộc hay quay lò vi sóng không ít vi khuẩn hơn hẳn, và tỉ lệ một số vi khuẩn liên quan tới mùi hôi còn cao hơn. Lời khuyên của nhóm tác giả là thay bọt biển định kỳ, khoảng mỗi tuần, thay vì cố khử trùng mãi một miếng. Giữa các lần dùng, vắt kiệt nước và để chỗ thoáng cho mau khô.
Thớt và khăn bếp: nơi dễ lây chéo
Nguy cơ ngộ độc thực phẩm trong gia đình thường đến từ lây chéo: vi khuẩn từ thịt, cá, trứng sống truyền sang đồ ăn chín hoặc rau sống qua dao, thớt, tay, khăn lau. Năm nguyên tắc vàng về an toàn thực phẩm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tóm gọn:
- Giữ sạch: rửa tay trước và trong khi nấu, rửa sạch dụng cụ và bề mặt.
- Để riêng sống và chín: dùng dao, thớt riêng cho thịt cá sống.
- Nấu chín kỹ, nhất là thịt gia cầm, trứng, hải sản.
- Giữ thức ăn ở nhiệt độ an toàn: không để đồ đã nấu ở nhiệt độ phòng quá hai giờ; giữ lạnh dưới 5°C, giữ nóng trên 60°C.
- Dùng nước và nguyên liệu an toàn.
Khăn bếp nên phân việc: một chiếc lau tay, một chiếc lau bàn, giặt thường xuyên và phơi khô. Chiếc khăn ẩm vắt trên vòi suốt ngày là nơi lý tưởng để vi khuẩn sinh sôi.
Màng sinh học: lớp nhớt bạn vẫn thấy
Lớp nhớt trơn trong lỗ thoát nước, vệt hồng trên viền bồn tắm, lớp bám trong bình nước — đó là màng sinh học (biofilm): vi khuẩn bám vào bề mặt rồi tự tiết ra lớp "keo" bao quanh mình. Trong lớp ấy, chúng được che chắn khỏi khô hạn và chất tẩy rửa tốt hơn hẳn so với khi trôi nổi. Vì vậy chỉ xả nước không làm sạch được; phải cọ để phá lớp màng, rồi mới dùng chất tẩy rửa.
Vệt hồng trên viền bồn tắm và dưới chân chai dầu gội thường do vi khuẩn Serratia marcescens tạo sắc tố đỏ hồng — không phải nấm mốc như nhiều người nghĩ. Một nghiên cứu về vòi sen tại Mỹ và châu Âu (2018) cũng tìm thấy màng sinh học chứa vi khuẩn nhóm Mycobacterium trong đầu vòi; phần lớn vô hại với người khoẻ, nhưng là một lý do để thỉnh thoảng tháo đầu vòi ra cọ rửa.
Những điều nhiều người tin mà không đúng
- "Rơi xuống đất dưới 5 giây thì vẫn ăn được." Năm 2016, nhóm của Donald Schaffner ở Đại học Rutgers thử nghiệm và thấy vi khuẩn có thể truyền sang thức ăn trong chưa tới một giây. Đồ ăn ướt (như dưa hấu) nhận vi khuẩn nhiều nhất; thảm truyền ít hơn sàn gạch hay inox. Thời gian có ảnh hưởng, nhưng "quy tắc 5 giây" không phải ranh giới an toàn.
- "Nhà càng diệt khuẩn càng tốt." Xịt diệt khuẩn khắp nơi hằng ngày không cần thiết với gia đình khoẻ mạnh. Với bề mặt thông thường, nước và chất tẩy rửa là đủ; khử khuẩn có ý nghĩa ở những chỗ tiếp xúc thịt sống, khi trong nhà có người bị tiêu chảy, hoặc có người suy giảm miễn dịch. Nhiều nhà khoa học còn quan tâm tới giả thuyết "những người bạn cũ": tiếp xúc với vi sinh vật đa dạng từ nhỏ có thể giúp hệ miễn dịch phát triển cân bằng — giả thuyết này đang được nghiên cứu, chưa phải kết luận chắc chắn.
- "Bồn cầu là nơi bẩn nhất nhà." Bệ bồn cầu thường được lau bằng chất tẩy và khô nhanh, nên nhiều khảo sát thấy ít vi khuẩn hơn bồn rửa bát. Dĩ nhiên vẫn nên đậy nắp trước khi xả nước, vì nước xả có thể bắn các giọt li ti ra xung quanh.
Góc nhìn hôm nay: vài thói quen đáng giữ
Hiểu vi khuẩn trong nhà không phải để sợ, mà để biết chỗ nào đáng bỏ công. Một danh sách ngắn:
- Rửa tay bằng xà phòng với nước sạch: theo hướng dẫn của WHO, chà khoảng 40–60 giây, nhất là trước khi nấu ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chạm thịt sống.
- Thay bọt biển rửa bát thường xuyên; để khô giữa các lần dùng.
- Thớt riêng cho đồ sống; rửa bằng nước nóng và xà phòng, phơi khô; thay thớt gỗ khi có nhiều vết rạch sâu.
- Khăn bếp giặt thường xuyên, không dùng một chiếc cho mọi việc.
- Thỉnh thoảng cọ lỗ thoát nước và tháo đầu vòi sen ra rửa.
- Mở cửa cho thoáng khi trời khô ráo: ánh sáng và gió giúp nhà khô, giảm vi khuẩn và nấm mốc.
Nếu trong nhà có người bị tiêu chảy, nôn kéo dài, sốt, hoặc có người già, trẻ nhỏ, người suy giảm miễn dịch, hãy hỏi ý kiến bác sĩ và tham khảo hướng dẫn vệ sinh của Bộ Y tế cho từng trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Chỗ nào trong nhà nhiều vi khuẩn nhất?
Nhiều nghiên cứu cho thấy bọt biển và giẻ rửa bát là chỗ có mật độ vi khuẩn cao nhất, tiếp theo là khăn bếp, thớt và bồn rửa. Lý do chung là luôn ẩm và có vụn thức ăn. Bệ bồn cầu thường ít vi khuẩn hơn nhiều người nghĩ vì được lau bằng chất tẩy và khô nhanh.
Bao lâu nên thay miếng bọt biển rửa bát?
Nhóm nghiên cứu năm 2017 ở Đức khuyên thay bọt biển khoảng mỗi tuần, vì luộc hay quay lò vi sóng không làm giảm vi khuẩn một cách bền vững. Giữa các lần dùng nên vắt kiệt nước và để nơi thoáng cho mau khô. Miếng có mùi hôi là nên bỏ ngay.
Vi khuẩn trong nhà có hại không?
Phần lớn vi khuẩn trong nhà vô hại, đến từ da người, thú nuôi, đất và không khí. Vi khuẩn gây bệnh thường liên quan tới thịt sống, thức ăn để lâu, hoặc người đang ốm trong nhà. Giữ vệ sinh bếp và rửa tay đúng cách là đủ cho đa số gia đình khoẻ mạnh.
Quy tắc 5 giây có đúng không?
Không hoàn toàn. Nghiên cứu ở Đại học Rutgers năm 2016 cho thấy vi khuẩn có thể truyền sang thức ăn trong chưa tới một giây, nhất là với đồ ăn ướt. Thời gian càng lâu thì càng nhiễm nhiều, nhưng không có mốc thời gian nào là an toàn.
Vệt hồng trong nhà tắm là gì?
Vệt hồng ở viền bồn tắm, dưới chai dầu gội thường do vi khuẩn Serratia marcescens tạo sắc tố, không phải nấm mốc. Nó phát triển ở chỗ ẩm có cặn xà phòng. Cọ rửa thường xuyên và giữ nhà tắm khô thoáng sẽ hạn chế được.
