Cua trang trí (decorator crab) là tên gọi chung cho những loài cua, chủ yếu thuộc nhóm cua nhện (liên họ Majoidea), có thói quen tự gắn rong biển, bọt biển, thuỷ tức, hải quỳ và mảnh vụn lên mai và chân để nguỵ trang. Mai của chúng có những sợi lông cong như móc gai dính, giữ chặt "đồ trang trí" giống miếng dán khoá dán. Khác với con vật nguỵ trang bằng màu da, cua trang trí mặc một bộ áo nhặt từ môi trường, và có thể thay áo khi chuyển chỗ ở.
Bộ áo tự may
Hầu hết động vật nguỵ trang bằng thứ cơ thể tự làm ra: sắc tố, hoa văn, hình dạng. Cua trang trí đi đường khác. Nó lấy càng ngắt một mẩu rong, một túm thuỷ tức, một mảnh bọt biển, đưa lên miệng nhai nhẹ cho mềm và đôi khi tiết chất nhầy lên đó, rồi ấn vào mai. Mẩu trang trí mắc vào những sợi lông móc câu và nằm yên. Một số mẩu, như rong và bọt biển, còn tiếp tục sống và phát triển trên lưng cua.
Sau vài tuần, con cua có thể phủ kín một lớp vườn nhỏ di động. Nằm yên trên rạn, nó trông như một mỏm đá phủ rong. Kẻ săn mồi lướt qua mà không nhận ra.
Lông móc trên mai
Bí quyết nằm ở những sợi lông cứng có đầu cong (gọi là setae dạng móc), mọc thành hàng trên mai, chân và cả chân bò. Chúng hoạt động gần giống mặt gai của miếng dán khoá dán trên quần áo. Các nhà nghiên cứu so sánh cấu trúc lông ở các loài cua nhện và thấy loài nào trang trí nhiều thì lông móc dày và phân bố rộng hơn.
Không phải đồ nào cũng như nhau
Cua trang trí không nhặt bừa. Nhiều loài có "gu" khá rõ, và gu ấy thường có lý do.
Một nghiên cứu nổi tiếng của John Stachowicz và Mark Hay (công bố năm 1999) theo dõi loài cua nhện Libinia dubia ở bờ biển phía đông nam nước Mỹ. Ở đó có loài tảo nâu Dictyota menstrualis chứa hợp chất mà nhiều loài cá ăn tạp không thích. Cua chọn ưu tiên đúng loài tảo này để khoác lên mình, dù xung quanh có nhiều loài tảo khác. Trong thí nghiệm, cua khoác tảo đó bị cá ăn ít hơn rõ rệt. Bộ áo như vậy không chỉ giấu cua đi mà còn khiến kẻ săn mồi "chê", kiểu như mặc một tấm áo có mùi khó chịu.
Một số loài khác chọn bọt biển, thứ thường có gai silic nhỏ và hoá chất đắng. Có loài chọn hải quỳ có tế bào châm. Có loài chọn mảnh vụn và cát cho hợp nền đáy bùn.
| Đồ trang trí | Lợi ích chính | Ví dụ ghi nhận |
|---|---|---|
| Rong, tảo | Hoà vào nền rạn, một số tảo có chất khó ăn | Cua nhện Libinia chọn tảo Dictyota |
| Bọt biển | Che phủ dày, nhiều loài có gai và vị đắng | Nhiều loài cua nhện vùng nhiệt đới |
| Thuỷ tức, hải quỳ | Có tế bào châm, kẻ săn ngại chạm | Một số loài cua nhện rạn san hô |
| Cát, mảnh vỏ, mảnh vụn | Hợp nền đáy bùn cát | Loài sống vùng đáy mềm |
Thay áo theo nơi ở
Thí nghiệm kinh điển với cua trang trí rất dễ hình dung: lấy hết đồ trang trí khỏi con cua rồi đặt nó vào bể có một loại vật liệu khác. Nhiều loài sẽ nhanh chóng trang trí lại bằng vật liệu mới. Chuyển sang bể khác, chúng tháo bớt đồ cũ và gắn đồ mới cho hợp môi trường.
Điều này cho thấy cua không chỉ làm theo thói quen máy móc mà có "đánh giá" nền xung quanh ở mức nào đó. Chúng điều chỉnh bộ áo để khớp với nơi đang sống, giống như người đi rừng thay quần áo cho hợp mùa.
Lột xác thì sao
Cua lớn lên bằng cách lột bỏ lớp vỏ cũ. Với cua trang trí, mỗi lần lột là mất trắng bộ áo đã dày công gắn. Một số loài được quan sát gỡ đồ trang trí từ vỏ cũ chuyển sang vỏ mới sau khi lột, tiết kiệm công đi tìm lại từ đầu. Lúc vừa lột xong, vỏ mới còn mềm và chưa có lớp nguỵ trang, là thời điểm con cua dễ tổn thương nhất; chúng thường trốn kỹ trong khe đá cho tới khi vỏ cứng lại.
Lớn rồi thì thôi trang trí
Ở nhiều loài cua nhện, con non và con nhỏ trang trí rất nhiều, nhưng càng lớn càng ít. Các nhà nghiên cứu giải thích bằng chuyện "đổi chiến lược theo cỡ". Cua nhỏ dễ bị ăn và dễ che kín bằng ít vật liệu, nên trang trí rất đáng công. Cua lớn thì cần nhiều vật liệu hơn hẳn để phủ kín, mà mai to cứng của chúng tự bản thân đã là áo giáp chống lại nhiều kẻ săn mồi. Khi lợi ích giảm và chi phí tăng, chúng bỏ thói quen.
Ví dụ cực đoan là cua nhện khổng lồ Nhật Bản (Macrocheira kaempferi), loài có sải chân dài nhất trong các loài giáp xác, có thể vượt 3 m. Con non của loài này được ghi nhận có trang trí, còn con trưởng thành khổng lồ thì gần như không.
Những "người mặc áo mượn" khác
Cua trang trí không độc quyền thói quen này. Biển có cả một nhóm "người mặc áo mượn":
- Cua bọt biển (họ Dromiidae): dùng đôi chân sau quặt lên lưng để giữ nguyên một tảng bọt biển hoặc hải tiêu như đội mũ. Có loài tự cắt bọt biển cho vừa lưng.
- Cua mang vật (chi Dorippe và họ hàng): dùng chân sau giữ một chiếc lá, vỏ sò hay mảnh vụn che trên lưng.
- Ốc mang vỏ (họ Xenophoridae): gắn vỏ ốc khác, sỏi, mảnh san hô lên vỏ của chính mình khi nó lớn lên, trông như một đống vụn trên đáy biển.
- Ấu trùng côn trùng trên cạn: nhiều loài ấu trùng cánh lưới (họ Chrysopidae) gắn xác con mồi, mảnh rêu, sợi bông lên lưng thành một đống rác di động.
Cua ẩn sĩ sống trong vỏ ốc và mang hải quỳ trên vỏ là một câu chuyện cộng sinh khác, gần với quan hệ "hàng xóm giữ nhà cho nhau" hơn là nguỵ trang thuần tuý.
Vì sao các nhà khoa học thích cua trang trí
Cua trang trí là một trong số ít ví dụ cho thấy nguỵ trang có thể là một hành vi chứ không chỉ là đặc điểm cơ thể. Điều đó mở ra những câu hỏi thú vị: con cua quyết định chọn vật liệu thế nào, nó nhận biết nền xung quanh bằng thị giác hay hoá chất, bao nhiêu phần là bẩm sinh, bao nhiêu phần là học được. Các thí nghiệm cho thấy cả thị giác lẫn khứu giác hoá học đều tham gia, nhưng chi tiết vẫn còn đang được nghiên cứu.
Nó cũng cho thấy một ý tưởng sâu hơn: ranh giới giữa sinh vật và môi trường không rạch ròi. Con cua mang trên lưng cả một cộng đồng nhỏ của tảo, bọt biển, thuỷ tức đang sống, và những sinh vật đó lại có lợi khi được mang đi khắp rạn.
Góc nhìn hôm nay: tìm cua trang trí
- Lặn ống thở ở rạn nông. Ở Việt Nam, các rạn san hô ở Nha Trang, Cù Lao Chàm, Côn Đảo, Phú Quốc đều có cua nhện. Tìm những "mỏm rong" có chân ở khe đá, gốc san hô. Chỉ nhìn, không chạm.
- Thuỷ cung. Nhiều thuỷ cung có bể cua nhện, trong đó cua nhện khổng lồ Nhật Bản là loài hay được trưng bày nhất.
- Thử trực quan với trẻ: đưa trẻ một hòn sỏi, ít rêu, lá vụn và băng dính hai mặt, rủ trẻ "may áo" cho hòn sỏi để nó biến mất trên nền chậu cây. Đó là cách hiểu nhanh nhất cua trang trí đang làm gì.
Muốn đọc thêm, các tài liệu phổ thông của Smithsonian Ocean và Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London có nhiều ảnh về cua trang trí ở các vùng biển khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Cua trang trí là cua gì?
Cua trang trí là tên gọi chung cho các loài cua, chủ yếu thuộc nhóm cua nhện, tự gắn rong, bọt biển, thuỷ tức và mảnh vụn lên mai để nguỵ trang. Mai của chúng có lông cong như móc giúp giữ chặt đồ trang trí.
Cua trang trí gắn đồ lên người bằng cách nào?
Cua dùng càng ngắt vật liệu, nhai mềm, rồi ấn vào những sợi lông móc trên mai và chân. Lông móc hoạt động giống mặt gai của khoá dán, giữ vật liệu nằm yên, một số vật liệu còn tiếp tục sống trên lưng cua.
Cua trang trí có chọn loại rong nào để khoác không?
Có. Nghiên cứu năm 1999 cho thấy cua nhện Libinia dubia ưu tiên khoác loài tảo nâu có chất mà cá không thích ăn. Nhờ vậy nó vừa được che giấu, vừa khiến kẻ săn mồi chê.
Cua trang trí lột xác thì lớp nguỵ trang ra sao?
Lớp nguỵ trang rời theo vỏ cũ. Một số loài được quan sát chuyển đồ trang trí từ vỏ cũ sang vỏ mới. Lúc vừa lột, cua chưa có vỏ cứng và chưa có áo nguỵ trang nên thường trốn kỹ trong khe đá.
Vì sao cua nhện lớn lại ít trang trí?
Cua lớn cần rất nhiều vật liệu mới che kín được mai, trong khi mai to cứng đã đủ bảo vệ trước nhiều kẻ săn mồi. Lợi ích giảm, chi phí tăng, nên ở nhiều loài cua càng lớn càng ít trang trí.
