Mù màu, đúng hơn là rối loạn sắc giác, thường xảy ra khi một trong ba loại tế bào nón ở võng mạc thiếu hoặc hoạt động lệch, nên não không tách được một số cặp màu. Dạng phổ biến nhất là lẫn đỏ – xanh lục, do gen quy định sắc tố nón nằm trên nhiễm sắc thể X — vì thế nam giới gặp nhiều hơn nữ giới hẳn. Đa số người "mù màu" vẫn thấy nhiều màu, chỉ là một số màu trông giống nhau; rất hiếm người chỉ thấy đen trắng.
Mắt phân biệt màu như thế nào
Người có sắc giác bình thường có ba loại tế bào nón: loại nhạy bước sóng ngắn (S, vùng tím lam), trung (M, vùng lục) và dài (L, vùng lục vàng). Não không đo bước sóng trực tiếp mà so sánh tín hiệu giữa ba loại. Chẳng hạn, màu đỏ và lục được phân biệt chủ yếu nhờ hiệu số giữa tín hiệu nón L và nón M.
Nếu một loại nón vắng mặt, hoặc đường cong nhạy sáng của nó lệch sát vào loại khác, hiệu số ấy co lại. Những màu chỉ khác nhau ở hiệu số đó — đỏ với lục, nâu với xanh rêu, cam với vàng chanh — trông giống nhau.
Các dạng rối loạn sắc giác
| Dạng | Loại nón bị ảnh hưởng | Thường lẫn |
|---|---|---|
| Protan (thiếu hoặc yếu đỏ) | Nón L | Đỏ – lục, đỏ trông tối hơn |
| Deutan (thiếu hoặc yếu lục) | Nón M | Đỏ – lục, là dạng phổ biến nhất |
| Tritan (thiếu hoặc yếu lam) | Nón S | Lam – lục, vàng – tím; hiếm |
| Mù màu toàn bộ (achromatopsia) | Không có nón hoạt động | Chỉ thấy sáng tối, thường kèm sợ ánh sáng và thị lực kém; rất hiếm |
Trong mỗi dạng lại có mức độ: thiếu hẳn một loại nón (người chỉ có hai loại nón, gọi là "lưỡng sắc") hoặc có đủ ba loại nhưng một loại bị lệch ("tam sắc bất thường"), nặng nhẹ khác nhau. Nhiều người có dạng nhẹ sống tới tuổi trưởng thành mà không biết.
Vì sao nam giới gặp nhiều hơn
Gen quy định sắc tố của nón L và nón M nằm cạnh nhau trên nhiễm sắc thể X. Nam giới có một nhiễm sắc thể X (cặp XY), nên chỉ cần bản gen ấy bị lỗi là biểu hiện. Nữ giới có hai X (cặp XX), cần cả hai bản cùng lỗi mới biểu hiện; nếu chỉ một bản lỗi, họ là người mang gen và thường nhìn màu bình thường. Con trai của người mẹ mang gen có khả năng thừa hưởng bản X lỗi.
Theo các số liệu thường được trích dẫn từ các viện mắt lớn, rối loạn đỏ – lục gặp ở khoảng 1 trong 12 nam giới và 1 trong 200 nữ giới gốc Bắc Âu; tỉ lệ ở các nhóm dân cư khác có khác, nhìn chung thấp hơn một chút. Dạng tritan không liên quan đến nhiễm sắc thể X nên nam nữ gặp như nhau, và hiếm hơn nhiều.
Ngoài nguyên nhân bẩm sinh, sắc giác có thể thay đổi do bệnh mắt (đục thuỷ tinh thể làm màu ngả vàng, một số bệnh võng mạc, thần kinh thị giác), do một số loại thuốc, hoặc do tuổi tác. Thay đổi màu sắc mới xuất hiện ở người lớn là lý do cần đi khám mắt.
John Dalton: nhà khoa học mô tả chính mắt mình
Nhà hoá học người Anh John Dalton, nổi tiếng với thuyết nguyên tử, đã viết năm 1794 bài mô tả khoa học đầu tiên về rối loạn sắc giác — từ trải nghiệm của chính ông và anh trai. Ông thấy bông phong lữ có màu hồng dưới ánh nắng nhưng lại như màu khác hẳn dưới ánh nến, trong khi người xung quanh không thấy thay đổi đó. Ở nhiều nước, "Daltonism" từng là tên gọi mù màu.
Dalton đoán rằng dịch trong mắt ông có màu lam, lọc mất ánh đỏ, và dặn sau khi mất hãy mổ mắt ông ra kiểm tra. Năm 1844, người ta làm theo và thấy dịch mắt trong suốt bình thường — giả thuyết sai. Hơn 150 năm sau, năm 1995, các nhà khoa học phân tích ADN từ mẫu mắt được lưu giữ và kết luận ông thuộc dạng deutan, thiếu nón M. Một trường hợp hiếm có: chẩn đoán được hoàn tất sau hai thế kỷ.
Kiểm tra mù màu bằng cách nào
- Bảng Ishihara: do bác sĩ nhãn khoa Nhật Bản Shinobu Ishihara công bố năm 1917. Mỗi tấm là một vòng tròn gồm nhiều chấm màu, trong đó các chấm cùng một nhóm màu tạo thành con số. Người sắc giác bình thường đọc ra số; người rối loạn đỏ – lục đọc số khác hoặc không thấy số. Bảng này sàng lọc tốt dạng đỏ – lục, kém với dạng lam – vàng.
- Các bài sắp xếp màu: xếp một dãy nắp màu theo thứ tự sắc độ chuyển dần; vị trí xếp sai cho biết dạng và mức độ.
- Kính dò màu (anomaloscope): pha trộn ánh đỏ và lục cho khớp với một ánh vàng chuẩn; dùng trong khám chuyên sâu.
Các bài kiểm tra trên mạng chỉ mang tính tham khảo, vì màu hiển thị phụ thuộc vào màn hình. Muốn biết chính xác, nên khám ở cơ sở chuyên khoa mắt.
Sống với rối loạn sắc giác
Phần lớn người rối loạn sắc giác bẩm sinh sinh hoạt bình thường. Một vài mẹo người trong cuộc hay dùng:
- Đèn giao thông: nhớ vị trí (đỏ trên cùng hoặc bên trái tuỳ cột đèn) thay vì chỉ dựa vào màu.
- Thực phẩm: kiểm tra độ chín của thịt bằng nhiệt kế thay vì nhìn màu.
- Quần áo: dán nhãn hoặc nhờ người thân sắp xếp các màu dễ nhầm.
- Điện thoại, máy tính: nhiều hệ điều hành có chế độ hỗ trợ màu cho từng dạng rối loạn.
Một số nghề yêu cầu sắc giác đạt chuẩn vì lý do an toàn. Quy định cụ thể khác nhau theo ngành và quốc gia; ai định theo đuổi các nghề này nên khám sớm và hỏi trực tiếp cơ quan tuyển dụng.
Kính "chữa mù màu"
Có những loại kính lọc giúp một số người rối loạn đỏ – lục thấy độ tương phản giữa các màu rõ hơn, bằng cách cắt bớt vùng bước sóng nơi nón L và M chồng lấn. Kính không tạo thêm loại nón mới, không chữa khỏi, và hiệu quả khác nhau tuỳ người. Hiện chưa có phương pháp điều trị được công nhận rộng rãi cho rối loạn sắc giác bẩm sinh; liệu pháp gen đang được nghiên cứu cho một số dạng hiếm.
Hòn đảo của những người mù màu
Trên đảo san hô Pingelap ở Micronesia (Thái Bình Dương), tỉ lệ người mù màu toàn bộ cao bất thường. Giới di truyền học truy về một cơn bão lớn cuối thế kỷ 18 khiến dân số đảo chỉ còn rất ít người, trong đó có người mang gen; qua nhiều thế hệ, gen lặn này trở nên phổ biến. Nhà thần kinh học Oliver Sacks kể về chuyến thăm đảo trong cuốn The Island of the Colorblind (1996).
Góc nhìn hôm nay
Hiểu về rối loạn sắc giác giúp ích cho cả người thiết kế: biểu đồ, bản đồ, biển báo chỉ phân biệt bằng đỏ và xanh lục sẽ làm khó một phần đáng kể người xem. Thêm hình dạng, ký hiệu, chữ, hoặc chọn cặp màu lam – cam là cách đơn giản để mọi người cùng đọc được. Nếu con bạn hay gọi nhầm màu khi học vẽ, đừng trách — hãy đưa trẻ đi khám mắt để biết và hỗ trợ đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Mù màu là gì?
Là rối loạn sắc giác, khi một loại tế bào nón trong võng mạc thiếu hoặc hoạt động lệch nên não không phân biệt được một số cặp màu. Phần lớn người mù màu vẫn thấy nhiều màu, chỉ nhầm một số màu với nhau.
Vì sao nam giới bị mù màu nhiều hơn nữ?
Vì gen quy định sắc tố nón đỏ và lục nằm trên nhiễm sắc thể X. Nam chỉ có một X nên một bản lỗi là biểu hiện, còn nữ có hai X nên thường cần cả hai bản cùng lỗi.
Bảng Ishihara là gì?
Là bộ tranh chấm màu do bác sĩ Nhật Shinobu Ishihara công bố năm 1917, trong đó các chấm tạo thành con số. Người rối loạn đỏ – lục đọc sai hoặc không thấy số.
Mù màu có chữa được không?
Rối loạn sắc giác bẩm sinh hiện chưa có cách chữa được công nhận rộng rãi. Một số kính lọc giúp tăng tương phản màu cho một số người nhưng không chữa khỏi; nên khám bác sĩ mắt để được tư vấn.
John Dalton bị mù màu dạng gì?
Phân tích ADN năm 1995 từ mẫu mắt được lưu giữ cho thấy Dalton thuộc dạng deutan, thiếu nón nhạy màu lục. Ông là người mô tả khoa học đầu tiên về mù màu năm 1794.
