Mỗi mắt người có một điểm mù: chỗ dây thần kinh thị giác và mạch máu đi xuyên qua võng mạc để ra sau nhãn cầu, nơi đó không có tế bào cảm quang nào. Bất cứ hình ảnh nào rơi đúng vào chỗ ấy đều biến mất. Ta không nhận ra vì có hai mắt bù cho nhau và vì não tự "vá" lỗ hổng bằng màu sắc xung quanh. Chỉ cần một tờ giấy, một cây bút và một phút là tự thấy được điểm mù của mình.
Điểm mù nằm ở đâu
Võng mạc là lớp mô mỏng lót đáy mắt, chứa tế bào que và tế bào nón. Điều kỳ lạ của mắt động vật có xương sống là các tế bào cảm quang nằm ở lớp sau cùng, quay mặt vào trong, còn các sợi thần kinh nối với chúng lại chạy trên bề mặt võng mạc, phía ánh sáng đi vào. Để ra khỏi nhãn cầu, khoảng một triệu sợi thần kinh ấy phải gom lại thành một bó và chui qua võng mạc ở một chỗ — đĩa thị (gai thị). Đĩa thị không có tế bào que hay tế bào nón, nên không cảm nhận được ánh sáng.
Đĩa thị nằm lệch về phía mũi so với điểm vàng (vùng nhìn sắc nét nhất). Vì hình ảnh trên võng mạc bị đảo ngược, điểm mù trong tầm nhìn của ta nằm lệch về phía thái dương, cách điểm đang nhìn chừng 15 độ, kích thước khoảng 5–7 độ — đủ to để nuốt trọn hình ảnh một khuôn mặt người đứng cách vài mét.
Ai tìm ra điểm mù
Nhà vật lý Pháp Edme Mariotte mô tả điểm mù vào thập niên 1660. Khi mổ mắt động vật, ông để ý chỗ dây thần kinh thị giác đi vào nhãn cầu và suy luận rằng chỗ đó có thể không nhìn được, rồi tự kiểm tra bằng thí nghiệm đơn giản với hai mảnh giấy. Thí nghiệm ấy cho thấy chỉ cần nhìn bằng một mắt theo đúng góc, một vật đủ lớn đặt ở xa có thể biến mất hoàn toàn khỏi tầm nhìn. Phát hiện gây xôn xao vì trước đó nhiều người tin chính dây thần kinh thị giác là nơi tiếp nhận hình ảnh.
Tự kiểm bằng một tờ giấy
Bạn cần: một tờ giấy trắng (hoặc tấm bìa), bút dạ đen.
- Vẽ một dấu cộng (+) nhỏ ở bên trái tờ giấy.
- Vẽ một chấm tròn đen đường kính khoảng 1 centimet ở bên phải, cùng độ cao, cách dấu cộng khoảng 7–8 centimet.
- Cầm tờ giấy thẳng trước mặt, cách mắt chừng một sải tay.
- Nhắm mắt trái. Dùng mắt phải nhìn chằm chằm vào dấu cộng. Không liếc sang chấm đen, nhưng vẫn để ý nó ở rìa tầm nhìn.
- Từ từ đưa tờ giấy lại gần mặt.
- Ở khoảng cách chừng 25–35 centimet, chấm đen biến mất. Tiếp tục đưa lại gần, chấm đen hiện ra trở lại.
Muốn thử mắt trái thì xoay ngược tờ giấy (chấm bên trái, dấu cộng bên phải), nhắm mắt phải, nhìn vào dấu cộng.
Những biến thể thú vị
- Vẽ một đường kẻ ngang xuyên qua chỗ chấm đen, rồi làm lại. Khi chấm biến mất, bạn thấy đường kẻ liền mạch chạy qua chỗ trống — não đã nối nó lại.
- Tô nền giấy màu, chẳng hạn vàng. Khi chấm biến mất, chỗ đó hiện thành màu vàng, không phải trắng hay đen.
- Dùng một đồng xu đặt trên bàn ở khoảng cách phù hợp, hoặc ngón tay cái giơ ra: có thể làm "mất" một vật thật trong phòng.
Nếu không tìm thấy, hãy thử điều chỉnh khoảng cách chậm hơn và giữ mắt thật yên trên dấu cộng. Mắt đảo liên tục là lý do phổ biến nhất khiến thí nghiệm không thành.
Vì sao bình thường ta không thấy lỗ hổng
| Cơ chế | Hoạt động thế nào |
|---|---|
| Hai mắt bù nhau | Điểm mù của mắt phải và mắt trái rơi vào hai chỗ khác nhau trong tầm nhìn, nên mắt này thấy phần mắt kia thiếu |
| Não "điền vào" | Vỏ não thị giác dùng màu và hoa văn quanh lỗ để lấp chỗ trống, như phần mềm sửa ảnh tự vá vết xoá |
| Mắt chuyển động liên tục | Mắt đảo nhanh vài lần mỗi giây, điểm mù quét qua những chỗ khác nhau nên không thông tin nào bị mất lâu |
| Điểm mù ở vùng rìa | Vùng rìa vốn nhìn kém chi tiết, nên ta ít chú ý |
Hiện tượng "điền vào" là một trong những bằng chứng đẹp nhất rằng thứ ta "thấy" không phải bản chụp trung thực của thế giới, mà là bản dựng của não dựa trên dữ liệu mắt gửi về cộng với dự đoán.
Bạch tuộc không có điểm mù
Mắt bạch tuộc và mực tiến hoá độc lập với mắt động vật có xương sống, và có cách sắp xếp hợp lý hơn: tế bào cảm quang quay mặt về phía ánh sáng, sợi thần kinh chạy phía sau võng mạc. Không cần chọc thủng võng mạc để ra ngoài, nên không có điểm mù. Đây là ví dụ hay được dùng để minh hoạ rằng tiến hoá không thiết kế từ đầu mà sửa dần trên nền có sẵn.
Các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng cách xếp "ngược" của mắt người có những lợi ích riêng: tế bào cảm quang nằm sát lớp biểu mô sắc tố giàu mạch máu, được nuôi dưỡng và tái tạo sắc tố tốt. Nên đừng vội coi mắt người là "lắp ngược" một cách vô lý.
Đừng nhầm điểm mù sinh lý với "điểm mù" khi lái xe
Khi học lái xe, người ta hay nói tới "điểm mù" của gương chiếu hậu. Đó là vùng quanh xe mà gương không phản chiếu tới, chứ không phải điểm mù của mắt. Nhưng hai thứ có chung một bài học: luôn có chỗ ta không thấy mà không biết mình không thấy. Người lái xe được dạy quay đầu kiểm tra trước khi chuyển làn chính vì lẽ này. Xe tải lớn có vùng khuất rất rộng hai bên và phía trước; người đi xe máy, xe đạp nên tránh đi sát cạnh xe tải.
Khi nào cần đi khám
Điểm mù sinh lý là bình thường, ai cũng có. Nhưng nếu bạn thấy một vùng tối, vùng mờ hoặc "lỗ hổng" mới xuất hiện ở giữa tầm nhìn, đột nhiên thấy nhiều chấm đen bay, chớp sáng, hoặc có màn che từ một phía, hãy đi khám bác sĩ mắt sớm. Đây có thể là dấu hiệu của bệnh võng mạc hoặc thần kinh thị giác cần được kiểm tra. Bác sĩ có thể đo thị trường bằng máy chuyên dụng — một phiên bản chính xác của thí nghiệm tờ giấy ở trên.
Góc nhìn hôm nay
Thí nghiệm điểm mù là cách dễ nhất để một đứa trẻ, hay một người lớn, tận mắt hiểu rằng "nhìn thấy" là công việc của não. Có thể mở rộng thành buổi thử nghiệm nhỏ ở nhà: đo khoảng cách chấm biến mất ở từng người trong nhà, so sánh hai mắt, thử với chấm màu khác nhau. Sách nhập môn về khoa học thần kinh thị giác và các trang giáo dục của các viện mắt lớn đều có phiên bản của bài kiểm tra này kèm giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Điểm mù của mắt là gì?
Là chỗ trên võng mạc nơi dây thần kinh thị giác và mạch máu đi ra khỏi nhãn cầu, gọi là đĩa thị. Ở đó không có tế bào que hay tế bào nón nên không cảm nhận được ánh sáng.
Vì sao ta không nhận ra mình có điểm mù?
Vì hai mắt có điểm mù ở hai chỗ khác nhau nên bù cho nhau, mắt chuyển động liên tục, và não tự lấp chỗ trống bằng màu sắc, hoa văn xung quanh.
Làm sao tự kiểm tra điểm mù?
Vẽ dấu cộng và chấm đen cách nhau khoảng 7–8 cm trên giấy, nhắm mắt trái, dùng mắt phải nhìn dấu cộng rồi từ từ đưa tờ giấy lại gần. Ở khoảng 25–35 cm, chấm đen sẽ biến mất.
Ai phát hiện ra điểm mù?
Nhà vật lý Pháp Edme Mariotte mô tả điểm mù vào thập niên 1660, sau khi nghiên cứu mắt động vật và tự làm thí nghiệm với giấy.
Bạch tuộc có điểm mù không?
Không. Mắt bạch tuộc có sợi thần kinh chạy phía sau võng mạc nên không cần chỗ xuyên qua võng mạc, vì vậy không có điểm mù.
Thấy vùng tối trong tầm nhìn có nguy hiểm không?
Điểm mù sinh lý là bình thường và không tự nhận ra. Nếu thấy vùng tối, vùng mờ mới xuất hiện, chớp sáng hay nhiều chấm đen bay, nên đi khám bác sĩ mắt sớm.
