Mù do thiếu chú ý (inattentional blindness) là hiện tượng ta không nhận ra một vật hiện rõ ngay trước mắt chỉ vì sự chú ý đang dồn vào việc khác. Thí nghiệm nổi tiếng nhất là "con khỉ đột vô hình" của Daniel Simons và Christopher Chabris năm 1999: người xem đếm số đường chuyền bóng, và khoảng một nửa không thấy một người mặc đồ khỉ đột đi ngang qua giữa màn hình, đứng lại đấm ngực rồi đi ra. Mắt đã nhận hình ảnh, nhưng não không đưa nó vào ý thức.
Thí nghiệm con khỉ đột năm 1999
Daniel Simons (khi đó ở Đại học Harvard) và Christopher Chabris dựng một đoạn video ngắn: hai nhóm sinh viên, một nhóm áo trắng, một nhóm áo đen, chuyền bóng rổ cho nhau trong một hành lang. Người xem được dặn đếm số lần nhóm áo trắng chuyền bóng.
Giữa video, một người mặc nguyên bộ đồ khỉ đột đi chậm vào giữa khung hình, quay về phía máy quay, đấm ngực, rồi đi ra. Tổng cộng xuất hiện chừng chín giây. Sau đó người xem được hỏi: có thấy gì lạ không?
Theo bài báo đăng trên tạp chí Perception năm 1999 (tên bài "Gorillas in our midst"), khoảng một nửa số người tham gia không hề nhận ra con khỉ đột. Khi được cho xem lại, nhiều người không tin đó là cùng một đoạn video. Tỉ lệ thay đổi theo độ khó của nhiệm vụ: đếm khó hơn thì bỏ sót nhiều hơn. Một biến thể với người phụ nữ cầm ô đi ngang cũng cho kết quả tương tự.
Năm 2004, Simons và Chabris nhận giải Ig Nobel về tâm lý học — giải thưởng vui dành cho nghiên cứu "khiến người ta cười rồi suy nghĩ" — cho thí nghiệm này.
Không phải mới hoàn toàn
| Năm | Nghiên cứu | Phát hiện |
|---|---|---|
| Thập niên 1970 | Ulric Neisser và cộng sự | Người xem đếm chuyền bóng trong video chồng hình, bỏ sót người phụ nữ cầm ô đi ngang |
| 1998 | Arien Mack và Irvin Rock | Xuất bản sách đặt tên hiện tượng là "inattentional blindness" |
| 1998 | Daniel Simons và Daniel Levin | Thí nghiệm "người hỏi đường bị đổi": nhiều người không nhận ra người đang nói chuyện với mình đã bị thay bằng người khác |
| 1999 | Simons và Chabris | Con khỉ đột vô hình |
| 2013 | Trafton Drew, Melissa Võ, Jeremy Wolfe | Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh tìm nốt trong ảnh chụp phổi; phần lớn không thấy hình khỉ đột nhỏ được chèn vào |
Thí nghiệm năm 2013 đáng chú ý vì người tham gia là chuyên gia. Hình khỉ đột chèn vào ảnh chụp cắt lớp lớn gấp nhiều lần nốt phổi họ đang tìm, vậy mà khoảng 83% bác sĩ không báo cáo thấy nó. Thiết bị theo dõi mắt cho thấy nhiều người đã nhìn thẳng vào đúng chỗ đó. Chuyên môn giúp họ giỏi tìm thứ họ đang tìm, chứ không giúp thấy thứ ngoài dự kiến.
Vì sao não bỏ qua thứ ngay trước mắt
Mắt gửi lên não một lượng thông tin khổng lồ mỗi giây, nhưng ý thức chỉ xử lý được một phần nhỏ. Sự chú ý hoạt động như một chiếc đèn pin trong căn phòng tối: chỗ được chiếu thì rõ, chỗ khác thì dù có ánh sáng lọt vào mắt cũng không được "ghi nhận".
- Bộ lọc theo nhiệm vụ: khi đếm áo trắng, não chủ động lờ đi những thứ màu đen — mà bộ đồ khỉ đột màu đen.
- Kỳ vọng: ta thấy dễ hơn những gì mình chờ đợi. Một con khỉ đột trong trận bóng rổ không nằm trong dự kiến.
- Tải nhận thức: nhiệm vụ càng khó, chỗ dư cho thông tin bất ngờ càng ít.
Điều quan trọng: đây không phải dấu hiệu mắt kém hay người kém thông minh. Ai cũng bị, và chính những người tự tin "tôi sẽ thấy ngay" thường bất ngờ nhất.
Họ hàng gần: mù thay đổi
Mù thay đổi (change blindness) là khi ta không nhận ra một thay đổi lớn giữa hai cảnh, nếu thay đổi xảy ra lúc có gián đoạn — chớp mắt, cắt cảnh, một vật che ngang. Trong thí nghiệm năm 1998 của Simons và Levin, một người hỏi đường người đi bộ; giữa chừng hai người khiêng tấm cửa đi chen qua giữa, và người hỏi đường bị đổi bằng người khác. Khoảng một nửa người đi bộ tiếp tục chỉ đường mà không nhận ra.
Lỗi "nhảy hình" trong phim là ví dụ đời thường: cốc nước đầy rồi vơi, áo cài cúc rồi mở giữa hai cảnh, mà khán giả hiếm khi để ý.
Hệ quả thật: giao thông và an toàn
Trong các vụ va chạm giữa ô tô và xe máy, xe đạp ở nhiều nước, người lái ô tô thường khai "tôi đã nhìn mà không thấy". Các nhà nghiên cứu an toàn giao thông gọi đây là kiểu lỗi "nhìn nhưng không thấy" (looked but failed to see). Mắt đã quét qua, nhưng não đang tìm ô tô — vật to — nên bỏ qua chiếc xe máy nhỏ hơn.
Điện thoại làm điều này tệ hơn. Nghe gọi, nhất là nói chuyện căng thẳng, chiếm phần chú ý ngay cả khi tay vẫn cầm lái và mắt vẫn nhìn đường. Một thí nghiệm năm 2010 của Ira Hyman (Đại học Western Washington) cho thấy người vừa đi bộ vừa nghe điện thoại ít nhận ra một chú hề đạp xe một bánh ngay trên lối đi hơn hẳn người không dùng điện thoại.
Bài học thực tế
- Khi lái xe, đừng chỉ "nhìn", hãy chủ động tìm xe máy, xe đạp, người đi bộ ở mỗi ngã rẽ.
- Người đi xe máy, xe đạp đừng mặc định rằng tài xế đã thấy mình chỉ vì họ nhìn về phía mình.
- Không dùng điện thoại khi lái xe — đó vừa là luật vừa là điều não ta cần.
- Với công việc kiểm tra (đọc phim, soát lỗi, trực màn hình an ninh), danh sách kiểm tra và người thứ hai xem lại giúp giảm bỏ sót.
Ảo thuật và móc túi dùng đúng điểm yếu này
Người làm ảo thuật sân khấu điều khiển sự chú ý của khán giả bằng ánh mắt, cử chỉ và lời nói, để động tác quan trọng diễn ra ở chỗ không ai chú ý. Các nhà khoa học thần kinh đã hợp tác với ảo thuật gia để nghiên cứu cách đánh lạc hướng, vì đó là phòng thí nghiệm sống về chú ý. Biết điều này giúp ta tỉnh táo hơn ở chỗ đông người: kẻ gian thường tạo ra một sự việc gây chú ý (va chạm, hỏi han) để tay làm việc ở chỗ khác. Giữ túi xách phía trước và cảnh giác khi có ai đột ngột thu hút sự chú ý của mình.
Góc nhìn hôm nay: tự trải nghiệm
Đoạn video gốc của Simons và Chabris có trên trang của Daniel Simons, nhưng vì đã quá nổi tiếng nên nhiều người xem lần đầu đã biết trước. Hai nhà khoa học từng làm thêm phiên bản mới, có những thay đổi bất ngờ khác, để thử cả người "đã biết mẹo". Cuốn sách The Invisible Gorilla (2010) của chính hai tác giả kể chi tiết các thí nghiệm và hệ quả trong đời sống, từ trí nhớ đến sự tự tin.
Trong gia đình, có thể thử một bài nhỏ: cho trẻ đếm số lần một quả bóng nảy trong video, rồi hỏi về một chi tiết khác trong cảnh. Đó là cách dễ hiểu để nói với trẻ vì sao khi qua đường cần nhìn kỹ, nhìn lại, và cất điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Mù do thiếu chú ý là gì?
Là hiện tượng không nhận ra một vật hay sự việc hiện rõ trong tầm nhìn vì sự chú ý đang dồn vào việc khác. Mắt vẫn nhận hình ảnh nhưng não không đưa nó vào ý thức.
Thí nghiệm con khỉ đột vô hình là gì?
Là thí nghiệm năm 1999 của Daniel Simons và Christopher Chabris. Người xem đếm số đường chuyền bóng của nhóm áo trắng, và khoảng một nửa không thấy người mặc đồ khỉ đột đi qua giữa màn hình.
Mù do thiếu chú ý khác mù thay đổi thế nào?
Mù do thiếu chú ý là không thấy một vật bất ngờ khi đang tập trung việc khác. Mù thay đổi là không nhận ra một thay đổi giữa hai cảnh khi có gián đoạn như chớp mắt, cắt cảnh hay vật che ngang.
Chuyên gia có bị mù do thiếu chú ý không?
Có. Nghiên cứu năm 2013 cho thấy khoảng 83% bác sĩ chẩn đoán hình ảnh không thấy hình khỉ đột chèn vào ảnh chụp phổi dù nó lớn hơn nhiều so với nốt họ đang tìm.
Vì sao không nên nghe điện thoại khi lái xe?
Vì cuộc gọi chiếm một phần sự chú ý, làm tăng nguy cơ "nhìn mà không thấy" xe máy, người đi bộ. Mắt vẫn nhìn đường nhưng não xử lý ít thông tin hơn.
