Hổ màu cam rực mà vẫn ẩn mình được vì con mồi chính của nó, như nai, hươu, lợn rừng, không nhìn thấy màu cam như ta. Phần lớn thú móng guốc chỉ có hai loại tế bào cảm nhận màu, không phân biệt được đỏ – cam với xanh lá, nên trong mắt chúng con hổ có màu gần giống cây cỏ xung quanh. Thêm vào đó, các sọc đen dọc làm vỡ đường viền cơ thể, giúp hổ tan vào những vệt bóng của cỏ cao và rừng tre.
Câu hỏi nhìn qua thì vô lý
Đặt một con hổ giữa rừng xanh trong một bức ảnh, mắt người thấy ngay một khối cam nổi bật. Nếu nguỵ trang là để không bị thấy, sao hổ không xanh lá? Câu hỏi này đúng với mắt người nhưng sai đối tượng. Hổ không cần trốn khỏi người. Nó cần trốn khỏi con nai đang gặm cỏ cách nó vài chục mét.
Đây là bài học quan trọng nhất về nguỵ trang ở động vật: nguỵ trang chỉ có ý nghĩa với một người xem cụ thể. Muốn biết một con vật có ẩn được hay không, phải hỏi kẻ đang tìm nó nhìn thế giới thế nào.
Mắt người và mắt nai khác nhau ra sao
Võng mạc người có ba loại tế bào hình nón, nhạy nhất với ánh sáng bước sóng ngắn (lam), trung bình (lục) và dài (đỏ). Ba loại này cho ta khả năng thấy dải màu từ tím tới đỏ, và phân biệt rõ cam với xanh lá.
Đa số thú có vú, kể cả hươu nai, trâu bò, lợn, chó, mèo, chỉ có hai loại tế bào hình nón: một nhạy với lam, một nhạy với vùng vàng – lục. Chúng thiếu loại thứ ba nhạy với đỏ. Ở người, tình trạng gần tương tự là một dạng mù màu đỏ – lục.
| Người (đa số) | Hươu nai, lợn rừng | |
|---|---|---|
| Số loại tế bào hình nón | 3 | 2 |
| Phân biệt cam với xanh lá | Rõ ràng | Rất kém, gần như cùng một màu |
| Nhìn trong ánh sáng yếu | Kém | Tốt hơn nhiều nhờ nhiều tế bào que |
| Phát hiện chuyển động | Khá | Rất nhạy, góc nhìn rộng |
Nghĩa là trong mắt con nai, màu cam của hổ và màu xanh của cỏ trộn vào nhau thành những sắc độ gần giống nhau. Điều con nai thấy rõ là độ sáng tối và chuyển động. Và đó chính là thứ mà sọc đen cùng lối di chuyển rón rén của hổ xử lý.
Nghiên cứu năm 2019: hổ "xanh lá" trong mắt nai
Năm 2019, nhóm nghiên cứu ở Đại học Bristol (Anh), gồm John Fennell, Laszlo Talas, Roland Baddeley, Innes Cuthill và Nicholas Scott-Samuel, công bố trên tạp chí Journal of the Royal Society Interface một nghiên cứu dùng mạng học máy để đánh giá màu nguỵ trang. Họ tối ưu hoá màu sắc cho các mục tiêu trong nhiều kiểu môi trường, dưới góc nhìn của người và của các loài có thị giác hai màu.
Một kết luận được báo chí khoa học trích nhiều: với người xem có thị giác hai màu như hươu nai, màu cam của hổ gần như không khác màu xanh của thảm thực vật. Hổ "trông như màu xanh lá" trong mắt con mồi, trong khi với mắt người thì nổi bật hẳn lên.
Vì sao thú không có lông xanh lá
Điều này dẫn tới một câu hỏi thú vị: sao không có loài thú nào có lông xanh lá tươi, trong khi chim, ếch, rắn thì có? Câu trả lời nằm ở sắc tố.
Lông thú chỉ dùng hai loại sắc tố melanin chính: eumelanin cho màu đen, nâu; pheomelanin cho màu vàng, cam, đỏ nâu. Trộn hai loại theo tỉ lệ khác nhau cho ra mọi màu lông thú ta biết, từ đen tuyền tới vàng nhạt. Không có sắc tố nào tạo màu xanh lá. Chim có được màu xanh nhờ cấu trúc lông vũ tán xạ ánh sáng, hoặc nhờ sắc tố lấy từ thức ăn; con lười ở Nam Mỹ trông xanh lục là vì có tảo mọc trong lông, không phải nhờ bản thân lông.
Với hổ, cam là màu "rẻ" nhất mà vẫn hiệu quả trước mắt con mồi. Chọn lọc tự nhiên không cần tìm lời giải hoàn hảo, chỉ cần lời giải đủ tốt.
Sọc: vẽ những đường cắt giả
Màu cam lo phần sắc màu, sọc đen lo phần hình khối. Sọc của hổ thuộc kiểu tô màu phá vỡ (disruptive coloration): những vệt tương phản mạnh chạy ngang qua đường viền cơ thể, khiến mắt kẻ quan sát không lần ra được hình dáng thật của con vật.
Năm 2005, nhóm của Innes Cuthill công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm ngoài thực địa với "bướm giả" bằng giấy có con sâu bột làm mồi, ghim lên thân cây. Những con bướm giả có hoa văn chạy cắt qua mép cánh sống sót lâu hơn những con có hoa văn tương tự nhưng nằm gọn bên trong mép. Đó là bằng chứng thực nghiệm rõ ràng rằng tô màu phá vỡ có hiệu quả, chứ không chỉ là ý tưởng trên giấy.
Sọc hổ chạy dọc thân khi hổ đứng, song song với thân cỏ cao, cây tre, bóng cây đổ dọc. Trong rừng cỏ voi hay rừng tre nứa, sọc gần như hoà vào những vệt sáng tối có sẵn.
Hổ, báo, sư tử: mỗi loài một kiểu áo
Năm 2011, nhóm của William Allen (cùng ở Bristol) so sánh hoa văn lông của hơn ba mươi loài mèo hoang với môi trường sống và tập tính của chúng. Họ thấy:
- Loài sống trong môi trường kín, nhiều cây (rừng rậm), hay leo trèo, thường có hoa văn phức tạp như đốm hoa thị của báo hoa mai, báo gấm.
- Loài sống ở môi trường mở như đồng cỏ, sa mạc thường có lông trơn, như sư tử, báo sư tử.
- Sọc dọc của hổ phù hợp với nơi có thảm thực vật dọc cao như cỏ lau, tre.
Tức là kiểu áo của từng loài mèo khớp với nơi chúng săn mồi, đúng như kỳ vọng nếu hoa văn chủ yếu phục vụ nguỵ trang.
Hổ trắng thì sao
Hổ trắng là hổ Bengal mang một biến thể gen hiếm làm giảm sắc tố pheomelanin, nên nền lông trắng thay vì cam nhưng vẫn có sọc. Biến thể này cực hiếm ngoài tự nhiên; hầu hết hổ trắng ngày nay là kết quả nhân giống trong vườn thú, nhiều trường hợp do giao phối cận huyết và kéo theo các vấn đề sức khoẻ. Các tổ chức bảo tồn không khuyến khích nhân giống hổ trắng vì nó không giúp gì cho việc bảo tồn hổ hoang dã.
Góc nhìn hôm nay
Hổ là một trong những loài thú lớn bị đe doạ nghiêm trọng nhất. Ở Việt Nam, hổ Đông Dương từng sống ở nhiều khu rừng, nhưng nhiều năm nay hầu như không còn ghi nhận chắc chắn hổ hoang dã. Câu chuyện hổ màu cam dạy ta hai điều đáng mang về:
- Thế giới không chỉ có một cách nhìn. Màu ta thấy không phải màu "thật" duy nhất; mỗi loài sống trong thế giới màu sắc riêng của nó.
- Thử nghiệm tại nhà: trên điện thoại, nhiều ứng dụng chỉnh ảnh hoặc phần cài đặt trợ năng có chế độ mô phỏng mù màu đỏ – lục. Mở một bức ảnh hổ trong rừng ở chế độ đó, bạn sẽ thấy con hổ "chìm" vào cây cỏ thế nào.
- Đọc thêm: các bài phổ thông của Đại học Bristol về nguỵ trang, và trang của WWF, Smithsonian về hổ và bảo tồn hổ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hổ màu cam mà vẫn nguỵ trang được?
Con mồi chính của hổ như nai, hươu, lợn rừng chỉ có thị giác hai màu và không phân biệt rõ cam với xanh lá. Trong mắt chúng, hổ có màu gần giống cây cỏ. Sọc đen dọc làm vỡ đường viền cơ thể, giúp hổ hoà vào cỏ cao và rừng tre.
Hươu nai nhìn thấy màu gì?
Hươu nai có hai loại tế bào hình nón, nhạy với lam và vàng – lục, thiếu loại nhạy với đỏ. Chúng phân biệt kém giữa đỏ, cam và xanh lá, nhưng nhìn trong ánh sáng yếu và phát hiện chuyển động tốt hơn người.
Vì sao không có loài thú nào lông xanh lá?
Lông thú chỉ có sắc tố melanin cho màu đen, nâu, vàng, cam, không có sắc tố tạo màu xanh lá. Con lười trông xanh vì có tảo mọc trong lông chứ không phải do lông tự có màu.
Sọc hổ có tác dụng gì?
Sọc hổ là kiểu tô màu phá vỡ: các vệt tương phản cắt qua đường viền cơ thể khiến kẻ quan sát khó nhận ra hình dáng thật. Sọc dọc khớp với thân cỏ cao và cây tre ở nơi hổ săn mồi.
Hổ trắng có phải loài riêng không?
Không. Hổ trắng là hổ Bengal mang biến thể gen hiếm làm giảm sắc tố màu cam. Hầu hết hổ trắng hiện nay là do nhân giống trong vườn thú và không có giá trị bảo tồn.
