Cơ thể sứa chứa khoảng 95% đến hơn 98% là nước, tuỳ loài. Phần còn lại chủ yếu là một lớp keo gọi là trung bì (mesoglea) cùng các lớp tế bào mỏng. Vì gần như toàn nước, và chiết suất của mô gần bằng chiết suất nước biển, ánh sáng đi qua sứa mà rất ít bị bẻ cong hay phản xạ, nên sứa gần như trong suốt. Không có não, không có tim, không có xương, sứa vẫn tồn tại trong đại dương hơn nửa tỉ năm.
Sứa được làm từ gì
Sứa thuộc ngành Thích ty bào (Cnidaria), cùng ngành với hải quỳ và san hô. Cơ thể chúng chỉ có hai lớp tế bào thật sự: lớp ngoài (biểu bì) và lớp trong lót khoang tiêu hoá. Giữa hai lớp là trung bì, một khối keo dày chứa nước, sợi collagen và một ít tế bào rải rác. Chính trung bì tạo nên chiếc "dù" mà ta thấy.
Khi một con sứa dạt lên bờ và nằm dưới nắng, nó teo dần lại thành một màng mỏng trên cát. Phần "thịt" thật sự của nó rất ít; phần lớn chỉ là nước được giữ trong một khung keo.
Vì sao gần như toàn nước lại trong suốt
Ánh sáng bị phản xạ và tán xạ khi đi qua ranh giới giữa hai vật có chiết suất khác nhau. Không khí và nước khác nhau nhiều, nên mặt nước lấp lánh. Mô sứa và nước biển gần như cùng chiết suất, nên ranh giới giữa chúng gần như không tồn tại với ánh sáng. Thêm vào đó, sứa có rất ít sắc tố và ít cấu trúc phức tạp bên trong, nên ánh sáng đi qua hầu như nguyên vẹn. Kết quả là dưới nước, nhiều loài sứa chỉ còn là một đường viền mờ ảo.
Ra khỏi nước thì khác. Không khí làm lộ chênh lệch chiết suất, nên sứa dạt bờ trông như một miếng thạch rõ ràng, không còn "tàng hình".
Sống không cần não
Sứa không có não. Thay vào đó là một mạng lưới thần kinh rải khắp cơ thể, cùng các cụm thần kinh ở mép dù. Mạng lưới này đủ để điều khiển nhịp co bóp chiếc dù, tức cách sứa bơi, và phản xạ khi xúc tu chạm mồi.
Một số nhóm sứa có cơ quan cảm giác đáng ngạc nhiên. Sứa hộp (lớp Cubozoa) có 24 con mắt chia thành bốn cụm, trong đó có những mắt có thấu kính và võng mạc. Các nghiên cứu ở Đại học Copenhagen cho thấy sứa hộp Tripedalia cystophora dùng một bộ mắt hướng lên để nhìn tán cây ngập mặn qua mặt nước, giữ mình ở đúng khu vực có thức ăn. Một con vật không có não mà dùng mắt để định hướng là điều từng khiến các nhà sinh học thần kinh bất ngờ.
Vòng đời hai dạng
Con sứa ta thấy chỉ là một giai đoạn trong đời của nó. Ở nhiều loài sứa, vòng đời có hai dạng chính:
- Ấu trùng (planula): nở từ trứng đã thụ tinh, bơi tự do một thời gian rồi bám xuống đá, vỏ sò.
- Polyp: dạng bám đáy, nhỏ, giống hải quỳ tí hon. Polyp có thể sống lâu và nhân bản vô tính.
- Sứa non (ephyra): polyp phân đốt rồi tách ra từng đĩa nhỏ bơi đi.
- Sứa trưởng thành (medusa): lớn lên thành chiếc dù quen thuộc, sinh sản hữu tính.
Loài Turritopsis dohrnii, thường được gọi là "sứa bất tử", có khả năng đặc biệt: khi bị tổn thương hay gặp điều kiện bất lợi, con sứa trưởng thành có thể biến đổi ngược trở lại thành polyp, bắt đầu vòng đời lại từ đầu. Trong tự nhiên, chúng vẫn chết vì bị ăn hay bệnh; "bất tử" chỉ là cách nói về khả năng quay ngược vòng đời.
Hơn nửa tỉ năm tuổi
Vì cơ thể gần như không có phần cứng, sứa rất hiếm khi để lại hoá thạch. Năm 2023, các nhà khoa học của Bảo tàng Hoàng gia Ontario (Canada) công bố loài Burgessomedusa phasmiformis, hoá thạch sứa bơi tự do từ đá phiến Burgess ở British Columbia, tuổi khoảng 505 triệu năm. Đây được coi là bằng chứng chắc chắn sớm nhất về sứa có dạng dù bơi trong nước. Nghĩa là sứa đã có mặt từ trước khi có khủng long, trước cả cá có hàm.
Sứa và người
Sứa trong bữa ăn
Ở Việt Nam và nhiều nước châu Á, một số loài sứa được đánh bắt làm thực phẩm, chế biến thành gỏi sứa, nộm sứa, bún sứa. Sứa ăn được thường là các loài thuộc bộ Rhizostomeae, được xử lý bằng muối và phèn để thịt giòn và loại bỏ độc tố. Chỉ ăn sứa đã được chế biến đúng cách bởi người có kinh nghiệm hoặc cơ sở uy tín.
Sứa đốt
Xúc tu sứa có hàng nghìn tế bào châm (nematocyst), mỗi tế bào như một cái kim cuộn chứa độc, bắn ra khi chạm. Mức nguy hiểm khác nhau rất nhiều giữa các loài: đa số chỉ gây rát, ngứa; một số loài sứa hộp có thể gây nguy hiểm tính mạng.
Khi bị sứa đốt, cần lên bờ, tránh chà xát, và tới cơ sở y tế nếu đau nhiều, sưng lan, khó thở, choáng hoặc người bị là trẻ nhỏ. Các hướng dẫn sơ cứu phổ biến khuyên rửa bằng nước biển, không dùng nước ngọt, gỡ xúc tu còn dính bằng nhíp hoặc đeo găng; dùng giấm chỉ được khuyến cáo với một số loài sứa hộp. Bài này chỉ cung cấp kiến thức phổ thông, việc xử lý cụ thể do nhân viên y tế quyết định.
| Nhóm | Có phải sứa thật | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sứa thật (Scyphozoa), như sứa mặt trăng | Có | Dù tròn, phổ biến khắp đại dương |
| Sứa hộp (Cubozoa) | Có | Dù hình hộp, có mắt, một số loài rất độc |
| Sứa lược (Ctenophora) | Không, ngành riêng | Không có tế bào châm; dải lông bơi tán sắc ánh sáng thành cầu vồng |
| Sứa lửa Bồ Đào Nha (Physalia) | Không, là tập đoàn ống chùm | Nhiều cá thể chuyên hoá sống chung, có túi khí nổi |
Góc nhìn hôm nay
Ở nhiều vùng biển trên thế giới, các đợt "sứa nở rộ" xuất hiện dày hơn, gây tắc nghẽn ống làm mát nhà máy ven biển và ảnh hưởng nghề cá. Các nhà khoa học vẫn đang tranh luận bao nhiêu phần là do đánh bắt quá mức cá ăn sứa, ô nhiễm, nước ấm lên, và bao nhiêu phần là dao động tự nhiên. Đây là câu hỏi còn mở.
- Xem sứa an toàn: các thuỷ cung lớn thường có bể sứa với ánh sáng nền tối, nơi thấy rõ nhất vẻ trong suốt của chúng.
- Quan sát ngoài biển: khi bơi ở vùng nước trong, đeo kính lặn nhìn ngang mặt nước buổi sáng; sứa nhỏ thường chỉ hiện ra khi nắng chiếu nghiêng làm sáng viền dù. Giữ khoảng cách, không chạm.
- Đọc thêm: trang tìm hiểu đại dương của Smithsonian và của MBARI có nhiều bài về sứa và các sinh vật thân keo.
Câu hỏi thường gặp
Sứa có bao nhiêu phần trăm là nước?
Cơ thể sứa chứa khoảng 95% đến hơn 98% là nước tuỳ loài. Phần còn lại là lớp keo trung bì, sợi collagen và các lớp tế bào mỏng.
Vì sao sứa trong suốt?
Mô sứa gần như toàn nước và có chiết suất gần bằng nước biển, nên ánh sáng đi qua mà ít bị phản xạ hay bẻ cong. Sứa lại có rất ít sắc tố, nên dưới nước chúng gần như vô hình.
Sứa có não không?
Sứa không có não, chỉ có mạng lưới thần kinh rải khắp cơ thể và các cụm thần kinh ở mép dù. Dù vậy, sứa hộp có 24 con mắt và dùng chúng để định hướng.
Sứa bất tử có thật không?
Loài Turritopsis dohrnii có thể biến đổi ngược từ sứa trưởng thành về dạng polyp khi gặp điều kiện bất lợi. Nhưng ngoài tự nhiên chúng vẫn chết vì bị ăn hoặc bệnh, nên "bất tử" chỉ là cách nói.
Bị sứa đốt phải làm gì?
Lên bờ, tránh chà xát, rửa bằng nước biển chứ không dùng nước ngọt, gỡ xúc tu còn dính bằng nhíp hoặc găng. Đến cơ sở y tế nếu đau nhiều, sưng lan, khó thở hoặc người bị là trẻ nhỏ.
