Salp là những sinh vật biển trong suốt hình thùng, thân như thạch, sống trôi nổi ở biển khơi và thường nối với nhau thành chuỗi dài. Trông giống sứa nhưng salp thực ra thuộc nhóm hải tiêu (Tunicata), họ hàng gần với động vật có xương sống hơn là với sứa. Chúng bơi bằng cách bơm nước qua thân, lọc thức ăn bằng một tấm lưới nhầy, và có thể sinh sôi nhanh đến mức phủ kín hàng trăm kilômét vuông mặt biển.
Thùng thạch biết bơi
Một con salp đơn lẻ trông như chiếc thùng nhỏ bằng thạch, hai đầu hở, dài từ vài milimét tới hơn chục centimet tuỳ loài. Thành thân trong suốt, có những dải cơ chạy vòng quanh như đai thùng. Bên trong có thể thấy một khối nhỏ màu nâu cam hoặc xanh, là ruột và các cơ quan nội tạng gom lại một chỗ. Ngoài khối đó, gần như mọi phần còn lại đều trong như nước.
Salp bơi bằng phản lực: các dải cơ co lại, ép nước trong thân phun ra phía sau, đẩy con vật tiến lên. Cơ giãn, nước tràn vào từ phía trước. Mỗi nhịp bơm vừa giúp di chuyển, vừa đưa nước đi qua tấm lưới lọc bên trong.
Lưới nhầy lọc cả hạt nhỏ nhất
Bên trong thân salp có một tấm lưới bằng chất nhầy, mắt lưới cực nhỏ. Nước đi qua, mọi thứ từ tảo đơn bào tới vi khuẩn lớn đều bị giữ lại, rồi được cuộn dần về miệng. Salp là một trong những sinh vật lọc nước hiệu quả bậc nhất đại dương, bắt được cả những hạt quá nhỏ với nhiều loài ăn lọc khác.
Họ hàng của chúng ta, không phải của sứa
Điều bất ngờ nhất về salp nằm ở cây phả hệ. Salp thuộc phân ngành Sống đuôi (Tunicata hay Urochordata), trong ngành Dây sống (Chordata), cùng ngành với cá, ếch, chim và người. Ấu trùng của nhiều loài hải tiêu có dây sống, một thanh dọc lưng là tiền thân của cột sống, và có dây thần kinh lưng. Các nghiên cứu phân tử những năm 2000 cho thấy nhóm hải tiêu nói chung là họ hàng gần nhất của động vật có xương sống.
| Salp | Sứa | |
|---|---|---|
| Ngành | Dây sống (Chordata), nhóm hải tiêu | Thích ty bào (Cnidaria) |
| Ruột | Có miệng và hậu môn riêng | Một lỗ vừa là miệng vừa là hậu môn |
| Tế bào châm | Không có | Có, ở xúc tu |
| Cách bơi | Bơm nước qua thân hình ống | Co bóp chiếc dù |
| Cách ăn | Lọc nước bằng lưới nhầy | Bắt mồi bằng xúc tu |
Vậy là khi nhìn một chuỗi salp trôi qua, bạn đang nhìn một họ hàng xa của chính mình hơn là một con sứa, dù vẻ ngoài thì ngược lại.
Hai thế hệ luân phiên: phát hiện của một nhà thơ
Salp có vòng đời xen kẽ hai dạng:
- Dạng đơn (oozooid): một cá thể sống đơn lẻ, sinh sản vô tính bằng cách mọc chồi, tạo ra một chuỗi dài các cá thể con dính vào nhau.
- Dạng chuỗi (blastozooid): các cá thể trong chuỗi sống dính nhau, bơi đồng bộ, và sinh sản hữu tính. Mỗi cá thể trong chuỗi đẻ ra một phôi, phôi lớn lên thành dạng đơn mới.
Hai dạng này trông khác nhau đến mức trước đây có lúc bị coi là hai loài. Người đầu tiên mô tả hiện tượng luân phiên thế hệ ở salp là Adelbert von Chamisso, nhà thơ và nhà tự nhiên học người Đức gốc Pháp, khi tham gia chuyến đi vòng quanh thế giới của tàu Nga Rurik (1815–1818). Ông công bố quan sát năm 1819. Đây là một trong những mô tả sớm nhất về luân phiên thế hệ ở động vật, và ban đầu nhiều nhà khoa học không tin. Chamisso cũng là tác giả câu chuyện nổi tiếng về Peter Schlemihl, người bán cái bóng của mình.
Bùng nổ quần thể
Vì có thể sinh sản vô tính rất nhanh khi gặp nhiều thức ăn, salp là một trong những động vật đa bào có tốc độ tăng quần thể nhanh nhất được biết. Trong điều kiện thuận lợi, một đám salp có thể nhân lên gấp nhiều lần chỉ trong vài ngày, tạo thành những "đợt nở rộ" phủ kín một vùng biển rộng. Ngư dân đôi khi thấy lưới đầy thạch trong suốt, không có cá.
Ở vùng biển Nam Cực, loài Salpa thompsoni được theo dõi kỹ vì nó cạnh tranh thức ăn với nhuyễn thể krill, thức ăn chính của cá voi, chim cánh cụt và hải cẩu. Một số nghiên cứu ghi nhận ở một số vùng, khi nước ấm lên, salp có thể chiếm ưu thế hơn, nhưng các nhà khoa học vẫn đang tranh luận về mức độ và xu hướng dài hạn.
Người vận chuyển carbon xuống đáy biển
Salp có một vai trò lớn mà ít ai biết: chúng giúp kéo carbon từ mặt nước xuống đáy đại dương. Khi ăn tảo, chúng gói chất thải thành những viên phân đặc, nặng, chìm rất nhanh, nhanh hơn nhiều so với vụn hữu cơ thông thường. Khi một đợt salp nở rộ chết đi, xác chúng cũng chìm xuống. Carbon mà tảo hấp thụ từ không khí qua quang hợp, nhờ đó được đưa xuống vùng nước sâu và có thể bị giữ lại ở đó rất lâu.
Đây là một phần của cái mà các nhà hải dương học gọi là "bơm sinh học" của đại dương, quá trình giúp đại dương hấp thụ một phần lớn carbon dioxide từ khí quyển. Salp, sinh vật gần như vô hình, đóng vai trò không nhỏ trong việc điều hoà khí hậu Trái Đất.
Họ hàng: đèn lửa biển và ngôi nhà của Phronima
- Pyrosome ("thân lửa"): một họ hàng của salp, là tập đoàn hải tiêu hình ống dài, phát ánh sáng sinh học khi bị chạm. Năm 2017, một đợt pyrosome nở rộ lớn bất thường xuất hiện dọc bờ biển phía tây Bắc Mỹ, làm tắc lưới cá ở nhiều nơi.
- Doliolid: hải tiêu trôi nổi nhỏ hình thùng khác, vòng đời còn phức tạp hơn salp.
- Phronima: một loài giáp xác nhỏ trong suốt, ăn thịt salp và các sinh vật thân keo tương tự, rồi khoét rỗng thân chúng làm "chiếc thùng" để sống và nuôi con bên trong, vừa đẩy thùng trôi đi trong nước.
Góc nhìn hôm nay
Salp nhắc ta rằng những thứ quan trọng trong đại dương không nhất thiết là thứ to lớn hay rực rỡ. Một sinh vật trong suốt, không có giá trị đánh bắt, gần như vô hình với mắt thợ lặn, lại góp phần vào chu trình carbon của cả hành tinh.
- Đi biển: đôi khi sau bão, salp dạt vào bờ biển thành những mảng thạch trong suốt. Chúng vô hại vì không có tế bào châm, nhưng vẫn nên quan sát bằng mắt, không cần cầm lên.
- Xem video: MBARI, NOAA và nhiều nhà nhiếp ảnh lặn đêm "blackwater diving" đã công bố những đoạn phim đẹp về chuỗi salp xoắn ốc giữa biển đêm.
- Đọc thêm: trang Smithsonian Ocean và các tài liệu phổ thông của NOAA về bơm sinh học đại dương.
Câu hỏi thường gặp
Salp là con gì?
Salp là sinh vật biển trong suốt hình thùng, thân như thạch, sống trôi nổi ở biển khơi và thường nối thành chuỗi. Chúng thuộc nhóm hải tiêu, ăn bằng cách lọc nước qua một tấm lưới nhầy.
Salp có phải là sứa không?
Không. Salp thuộc ngành Dây sống, cùng ngành với động vật có xương sống, còn sứa thuộc ngành Thích ty bào. Salp không có tế bào châm và có ruột với miệng, hậu môn riêng.
Salp có đốt người không?
Không. Salp không có tế bào châm như sứa nên không gây đốt. Dù vậy, khi gặp sinh vật biển lạ, tốt nhất vẫn chỉ nên quan sát.
Vì sao salp quan trọng với khí hậu?
Salp ăn tảo rồi thải ra những viên phân nặng chìm rất nhanh xuống đáy biển. Nhờ đó carbon do tảo hấp thụ từ khí quyển được đưa xuống vùng nước sâu, góp phần vào bơm sinh học của đại dương.
Salp sinh sản như thế nào?
Salp luân phiên hai dạng: dạng đơn sinh sản vô tính tạo ra chuỗi cá thể, còn các cá thể trong chuỗi sinh sản hữu tính tạo ra dạng đơn mới. Hiện tượng này được Adelbert von Chamisso mô tả năm 1819.
