Đăng ảnh con lên mạng là niềm vui chính đáng của cha mẹ, nhưng nên cân nhắc ba điều: bức ảnh có lộ nơi ở, trường học hay lịch sinh hoạt của con không; ai thật sự xem được nó; và khi lớn lên con có muốn bức ảnh ấy tồn tại không. Cách cân bằng phổ biến là chia sẻ trong nhóm kín người thân, bỏ chi tiết định vị, tránh ảnh con không mặc đồ hay đang khóc, và hỏi ý con khi con đủ lớn.
"Sharenting": một từ mới cho thói quen rất cũ
Cha mẹ khoe con thì xưa như trái đất: tấm ảnh trong ví, cuốn album đưa họ hàng xem ngày Tết. Điều mới là quy mô và độ bền. Một bức ảnh đăng công khai có thể được hàng nghìn người xem, được lưu lại, chia sẻ tiếp, và tồn tại lâu hơn cả cuốn album giấy.
Tiếng Anh có từ "sharenting", ghép từ share (chia sẻ) và parenting (nuôi dạy con), để chỉ thói quen cha mẹ đăng thông tin, ảnh, video về con lên mạng. Giáo sư luật Stacey Steinberg (Đại học Florida) là một trong những người viết nhiều về chủ đề này, với cuốn sách Growing Up Shared (2020). Ý chính của bà: cha mẹ vừa là người bảo vệ quyền riêng tư của con, vừa là người kể chuyện về con, và hai vai này đôi khi va nhau.
Những rủi ro cụ thể
Nói về rủi ro thì dễ hù doạ. Dưới đây là những điều có cơ sở, không phóng đại.
| Rủi ro | Đến từ đâu | Cách giảm |
|---|---|---|
| Lộ nơi ở, trường học | Đồng phục, cổng trường, số nhà, dữ liệu vị trí trong ảnh | Che logo, chọn góc không lộ cảnh xung quanh, xoá vị trí khi chia sẻ |
| Lộ lịch sinh hoạt | Đăng ngay lúc đưa con đi học, đi học thêm cùng giờ mỗi tuần | Đăng sau khi đã về, không đăng theo nhịp cố định |
| Ảnh bị lấy dùng nơi khác | Ảnh công khai bị tải về, đăng lại ở trang lạ | Giới hạn người xem, hạn chế ảnh công khai |
| Thông tin dùng để mạo danh sau này | Họ tên đầy đủ, ngày sinh, nơi sinh đăng cùng lúc | Không đăng giấy khai sinh, không đăng đủ bộ thông tin |
| Con xấu hổ khi lớn | Ảnh tắm, ảnh khóc, ảnh bị phạt, chuyện riêng như đi vệ sinh | Tự hỏi: mình có muốn ảnh như thế này của mình bị đăng không |
Về chuyện ảnh bị dùng sai mục đích
Các tổ chức bảo vệ trẻ em ở nhiều nước từng cảnh báo rằng ảnh trẻ em đăng công khai, kể cả những ảnh hoàn toàn bình thường, có thể bị thu thập và đăng lại trên những trang mà cha mẹ không bao giờ muốn. Công nghệ tạo ảnh giả bằng trí tuệ nhân tạo làm điều này phức tạp hơn. Không cần sợ hãi đến mức không đăng gì, nhưng đây là lý do vững chắc để không để ảnh con ở chế độ công khai.
Con có tiếng nói không
Đây là phần cha mẹ hay quên. Một đứa trẻ 3 tuổi chưa hiểu internet là gì. Một đứa trẻ 8 tuổi thì đã biết ngượng khi bạn bè cùng lớp xem ảnh mình hồi bé. Đến tuổi thiếu niên, nhiều em phản đối thẳng thắn việc bố mẹ đăng ảnh mình.
Luật pháp Việt Nam có những quy định nền tảng về chuyện này. Luật Trẻ em năm 2016 ghi nhận quyền của trẻ em được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư. Bộ luật Dân sự năm 2015 có điều riêng về quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân có quy định riêng về xử lý dữ liệu của trẻ em, trong đó với trẻ từ đủ 7 tuổi, ngoài sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ còn cần sự đồng ý của chính trẻ. Các quy định này chủ yếu nhắm tới tổ chức xử lý dữ liệu; nhưng tinh thần chung thì rõ: hình ảnh và đời tư của trẻ là của trẻ, không chỉ của người lớn. Muốn biết chính xác, hãy đọc nguyên văn trên cổng thông tin Chính phủ.
Ở châu Âu, Pháp năm 2024 thông qua một đạo luật về quyền đối với hình ảnh của trẻ em, nhấn mạnh rằng cha mẹ cùng chịu trách nhiệm bảo vệ hình ảnh của con và phải tính đến ý kiến của con. Điều này cho thấy chuyện đăng ảnh con không còn chỉ là chuyện riêng của từng gia đình ở một số nơi.
Một cách hỏi ý con đơn giản
Từ khoảng tuổi mẫu giáo lớn, cha mẹ có thể tập thói quen: chụp xong, cho con xem ảnh, hỏi "Mẹ gửi ảnh này cho bà nội xem nhé?" hoặc "Bố đăng ảnh này lên được không?". Con nói không thì tôn trọng. Thói quen này dạy con một điều quý hơn mọi bài học về mạng: cơ thể và hình ảnh của mình là của mình, người khác phải hỏi trước.
Những cách chia sẻ an toàn hơn
- Nhóm kín cho gia đình: một nhóm Zalo, Messenger hoặc album chia sẻ riêng cho ông bà, cô dì. Người thân vẫn được xem con lớn từng ngày mà ảnh không ra ngoài.
- Đặt đối tượng xem mặc định là bạn bè hoặc danh sách thân thay vì công khai, và rà lại danh sách bạn bè (nhiều người có hàng nghìn "bạn" không quen).
- Chọn ảnh không thấy rõ mặt: ảnh từ phía sau, ảnh đôi bàn tay đang vẽ, ảnh bóng con trên bãi biển — vẫn kể được câu chuyện mà ít lộ danh tính.
- Không đăng đủ bộ thông tin: tên đầy đủ, ngày sinh, bệnh viện nơi sinh, trường học. Mỗi thứ riêng thì vô hại, gộp lại thì đáng lo.
- Đăng sau, không đăng ngay: ảnh buổi dã ngoại đăng vào buổi tối khi cả nhà đã về.
- Thống nhất với người thân: nhắc ông bà, cô chú không đăng lại ảnh của con ở chế độ công khai. Rủi ro hay đến từ người thương con nhất.
Ảnh của con người khác
Ảnh sinh nhật, ảnh lớp học, ảnh đi chơi thường có cả con của nhà khác. Nguyên tắc lịch sự: hỏi cha mẹ các bé trước khi đăng, hoặc cắt ảnh chỉ còn con mình, hoặc chỉ gửi trong nhóm kín của lớp. Giáo viên và nhà trường cũng nên có quy định rõ về việc đăng ảnh học sinh lên trang công khai.
Góc nhìn hôm nay: để con lớn lên với một cuốn album, không phải một hồ sơ
Điều đáng mong không phải là con không có bức ảnh nào trên mạng, mà là khi con lớn, những gì tồn tại về con là những gì con không ngại thấy. Một vài việc cha mẹ có thể làm ngay:
- Lướt lại trang cá nhân của mình, tìm các ảnh con đang để công khai, đổi sang chế độ bạn bè hoặc xoá.
- Lập một nhóm hoặc album chia sẻ riêng cho gia đình.
- Tập hỏi ý con trước khi đăng, bắt đầu từ hôm nay.
- Nếu ảnh con bị đăng ở nơi bạn không mong muốn, có thể yêu cầu nền tảng gỡ; Google cũng có chính sách cho phép yêu cầu gỡ ảnh người dưới 18 tuổi khỏi kết quả tìm kiếm.
Muốn đọc thêm, cuốn Growing Up Shared của Stacey Steinberg là một khởi đầu dễ đọc; trang của UNICEF có nhiều bài về quyền trẻ em trong môi trường số.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đăng ảnh con lên Facebook không?
Không có câu trả lời chung cho mọi nhà, nhưng nên ưu tiên chia sẻ trong nhóm kín hoặc chế độ bạn bè thay vì công khai. Tránh ảnh lộ nơi ở, trường học, và những ảnh con có thể thấy xấu hổ khi lớn.
Sharenting là gì?
Sharenting là từ tiếng Anh ghép từ share và parenting, chỉ thói quen cha mẹ chia sẻ ảnh, video, thông tin về con trên mạng. Từ này thường đi kèm thảo luận về quyền riêng tư của trẻ.
Đăng ảnh con có cần con đồng ý không?
Pháp luật Việt Nam ghi nhận quyền của trẻ em được bảo vệ đời sống riêng tư và quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Về mặt gia đình, hỏi ý con từ khi con đủ lớn để hiểu là cách tôn trọng con và dạy con về ranh giới cá nhân.
Đăng ảnh con mặc đồng phục có sao không?
Đồng phục, logo và cổng trường có thể cho người lạ biết con học ở đâu. Nếu muốn đăng, nên chọn góc không lộ logo hoặc chỉ chia sẻ trong nhóm người thân.
Ảnh con bị người khác đăng lại thì làm sao?
Liên hệ người đăng để đề nghị gỡ, và báo cáo nội dung với nền tảng theo quy trình của họ. Với kết quả tìm kiếm, Google có chính sách cho phép cha mẹ yêu cầu gỡ ảnh của người dưới 18 tuổi.
