Bóng ma Pepper: ảo ảnh tấm kính từ sân khấu thế kỷ 19 đến ca nhạc

Bóng ma Pepper (Pepper's ghost) là ảo ảnh tạo bằng một tấm kính trong đặt nghiêng giữa khán giả và sân khấu: một người đứng trong buồng kín được chiếu sáng, hình của họ phản chiếu lên tấm kính và hiện ra như một bóng ma trong suốt đi lại giữa các diễn viên thật. Kỹ thuật được trình diễn lần đầu ở London tháng 12 năm 1862, và đến nay vẫn là nền tảng của những "hình ảnh ba chiều" trên sân khấu ca nhạc, trong nhà ma công viên giải trí và cả máy nhắc chữ của người dẫn chương trình.

Nguyên lý: kính vừa trong vừa phản chiếu

Tối đứng trong phòng sáng đèn nhìn ra cửa kính, ta thấy cùng lúc cảnh vườn bên ngoài và hình phản chiếu của căn phòng chồng lên. Thuỷ tinh cho phần lớn ánh sáng đi qua, nhưng hắt lại một phần nhỏ. Hình nào sáng hơn thì nổi hơn.

Bóng ma Pepper khai thác đúng điều đó:

1. Một tấm kính lớn, sạch, đặt nghiêng khoảng 45 độ ngăn giữa khán giả và sân khấu. Khán giả nhìn xuyên qua kính và thấy sân khấu bình thường.
2. Bên cạnh hoặc bên dưới sân khấu có một buồng kín, khán giả không nhìn thấy, sơn đen bên trong. Diễn viên đóng vai ma đứng trong buồng này.
3. Khi buồng tối, kính chẳng phản chiếu gì. Bật đèn chiếu vào diễn viên trong buồng, hình của họ phản chiếu lên kính và hiện ra như đang đứng trên sân khấu, phía sau tấm kính, ở khoảng cách bằng khoảng cách từ diễn viên tới kính.
4. Tăng giảm đèn từ từ, bóng ma hiện dần, mờ dần. Vì hình phản chiếu chồng lên cảnh thật, bóng ma trông trong suốt — diễn viên thật có thể "đi xuyên" qua nó.

Lịch sử: hai người, một bóng ma

Henry Dircks, người nghĩ ra

Kỹ sư người Anh Henry Dircks phát triển ý tưởng từ cuối thập niên 1850 và trình bày mô hình thu nhỏ, gọi là "Dircksian Phantasmagoria". Vấn đề là thiết kế của ông đòi hỏi xây lại gần như cả nhà hát, nên các chủ rạp không mặn mà.

John Henry Pepper, người làm nó nổi tiếng

John Henry Pepper, giảng viên khoa học ở Viện Bách khoa Hoàng gia (Royal Polytechnic Institution) tại London, thấy mô hình của Dircks và nghĩ ra cách đơn giản hoá: đặt tấm kính nghiêng ngay trước sân khấu có sẵn, giấu buồng chiếu sáng dưới sàn. Đêm Giáng sinh năm 1862, ông dàn dựng một cảnh trong truyện vừa The Haunted Man (Người bị ám) của Charles Dickens, với bóng ma hiện ra trước mắt khán giả. Màn trình diễn gây sốt; năm 1863 bằng sáng chế được cấp đứng tên cả hai người.

Dù vậy, công chúng nhớ tên Pepper, và Dircks về sau viết sách bày tỏ bất bình vì phần đóng góp của mình bị lu mờ. Đó là lý do một số tài liệu gọi kỹ thuật này là "bóng ma Dircks – Pepper".

Gốc xa hơn

Ý tưởng dùng kính hay mặt phản chiếu để tạo hình ảnh lơ lửng đã có từ trước. Nhà khoa học Ý Giambattista della Porta, trong cuốn Magia Naturalis (bản mở rộng năm 1589), mô tả cách dùng tấm kính để người xem thấy những hình ảnh không thật sự có ở chỗ đó. Pepper và Dircks biến nó thành kỹ thuật sân khấu có hệ thống.

Dòng thời gian

Bóng ma Pepper thời nay

Sân khấu ca nhạc và "hologram"

Các buổi diễn có ca sĩ đã mất "tái xuất", hay diễn giả xuất hiện từ xa, thường dùng một tấm màng nhựa mỏng trong suốt căng nghiêng trên sân khấu thay cho kính, và một máy chiếu hoặc màn LED rất sáng chiếu hình từ dưới lên. Khán giả thấy người như đứng trên sân khấu. Báo chí gọi là "hologram", nhưng về kỹ thuật đây không phải ảnh toàn ký. Ảnh toàn ký (holography) thật sự — do Dennis Gabor phát minh năm 1947, Nobel Vật lý 1971 — ghi lại cả biên độ và pha của sóng ánh sáng, cho hình thay đổi đúng theo góc nhìn. Bóng ma Pepper chỉ là hình phẳng phản chiếu.

Máy nhắc chữ

Người dẫn chương trình truyền hình đọc lời thoại mà mắt vẫn nhìn thẳng vào ống kính. Bí quyết: một tấm kính bán phản xạ nghiêng trước máy quay, chữ từ màn hình bên dưới phản chiếu lên kính. Người dẫn thấy chữ, máy quay nhìn xuyên qua kính không thấy chữ. Đây chính là nguyên lý Pepper.

Màn hình hiển thị trên kính lái

Một số ô tô chiếu tốc độ, chỉ đường lên kính chắn gió, hình như lơ lửng phía trước mũi xe. Kính lái đóng vai tấm kính của Pepper.

"Kim tự tháp hologram" bằng điện thoại

Một trò thủ công phổ biến: cắt bốn hình thang từ tấm nhựa trong, dán thành kim tự tháp cụt úp ngược lên màn hình điện thoại đang phát video đặc biệt. Bốn mặt nhựa phản chiếu bốn hình, tạo cảm giác vật thể lơ lửng giữa kim tự tháp. Đây là bóng ma Pepper bỏ túi. Khi cắt nhựa, người lớn nên làm phần dùng dao, kéo và dán kín mép sắc.

Bóng ma Pepper trong ảo thuật sân khấu

Kỹ thuật tấm kính từng là vũ khí quen thuộc của các nhà ảo thuật thế kỷ 19 cho tiết mục người biến thành bộ xương, người hiện ra từ khoảng không. Bí quyết của họ nằm ở ánh sáng: chỉ cần đổi đèn từ buồng này sang buồng kia, một người trên sân khấu có thể "biến hình" thành người khác. Nhiều bảo tàng và công viên có các buồng trình diễn hiệu ứng này cho khách tự trải nghiệm.

Vì sao khán giả không thấy tấm kính

• Kính rất sạch và lớn, mép được giấu sau khung, rèm.
• Khán phòng tối, nên kính ít phản chiếu chính khán giả.
• Sân khấu sau kính được chiếu sáng vừa phải, còn diễn viên trong buồng ẩn được chiếu sáng mạnh, để hình phản chiếu đủ rõ.
• Khán giả ngồi trong một vùng góc nhìn được tính trước; ngồi lệch quá có thể thấy bóng ma "trôi" khỏi chỗ.

Đây là bài học trùng với mọi bài về tàng hình: vật "vô hình" là nhờ ánh sáng được điều khiển, và luôn có một góc nhìn mà ảo ảnh sụp đổ.

Góc nhìn hôm nay: tự làm bóng ma ở nhà

Cần: một khung ảnh có tấm kính hoặc tấm nhựa mica trong, một hộp giấy, đèn pin, một món đồ chơi nhỏ.

1. Đặt tấm kính đứng nghiêng khoảng 45 độ trên bàn trong phòng tối.
2. Phía trước một bên kính (khuất tầm nhìn người xem), đặt món đồ chơi trong hộp giấy, mặt trong hộp tô đen.
3. Người xem nhìn xuyên qua kính về phía sau. Bật đèn pin rọi vào món đồ chơi: nó hiện ra lơ lửng phía sau tấm kính. Tắt đèn: biến mất.

Người lớn xử lý phần kính, bọc mép sắc bằng băng dính. Nếu có dịp tới London, Viện Bách khoa Hoàng gia cũ nay là một phần của Đại học Westminster; các bảo tàng khoa học và nhà ma ở các công viên chủ đề nhiều nơi vẫn dùng kỹ thuật này — giờ bạn đã biết chỗ để tìm tấm kính.