Bản thảo Voynich và những văn bản cổ chưa ai đọc được

Bản thảo Voynich là một cuốn sách viết tay trên giấy da, bằng một hệ chữ không ai đọc được, kèm hình vẽ cây cỏ lạ, sơ đồ thiên văn và những người phụ nữ tắm trong bể. Giấy da được định tuổi bằng carbon phóng xạ vào khoảng 1404–1438, và tới nay chưa có lời giải nào được giới nghiên cứu chấp nhận. Cuốn sách đang nằm ở Thư viện Sách hiếm Beinecke, Đại học Yale, với số hiệu MS 408.

Nó không phải văn bản bí ẩn duy nhất. Cả thế giới còn vài hệ chữ cổ chưa đọc được, và câu chuyện của chúng cho thấy giải mã khó ở đâu — và đôi khi thành công ra sao.

Cuốn sách trông như thế nào

Bản thảo hiện còn khoảng 240 trang giấy da, một số trang gấp mở ra rộng gấp đôi, gấp ba. Số thứ tự các tập giấy cho thấy một phần đã thất lạc. Mực nâu, hình vẽ tô màu xanh, đỏ, nâu khá đơn sơ. Dựa vào hình, người nghiên cứu thường chia sách thành mấy phần:

Chữ viết gồm khoảng hơn hai chục ký tự cơ bản, viết trôi chảy, không thấy dấu tẩy xoá — người viết có vẻ rất quen tay với hệ chữ này.

Hành trình qua tay các chủ nhân

• 1404–1438: khoảng thời gian làm ra tấm giấy da, theo kết quả định tuổi carbon do nhóm của Đại học Arizona công bố năm 2009. Mực có lẽ được viết không lâu sau đó.
• Đầu thế kỷ XVII: trên trang đầu có một chữ ký đã bị tẩy, chỉ đọc được dưới đèn tử ngoại: tên của Jacobus Horčický de Tepenec, nhà hoá học trong triều hoàng đế Rudolf II ở Praha. Đây là một ví dụ thú vị về "chữ vô hình" ngay trên chính cuốn sách bí ẩn.
• Thế kỷ XVII: Georg Baresch, một học giả ở Praha, sở hữu bản thảo và viết thư nhờ học giả dòng Tên Athanasius Kircher ở Roma giải giúp.
• 1665 hoặc 1666: Johannes Marcus Marci, hiệu trưởng Đại học Praha, gửi cuốn sách cho Kircher kèm một bức thư. Thư kể rằng hoàng đế Rudolf II từng mua nó với giá 600 đồng ducat và tin rằng tác giả là nhà khoa học Anh Roger Bacon (thế kỷ XIII). Định tuổi carbon về sau cho thấy giấy da trẻ hơn thời Bacon nhiều.
• 1912: nhà buôn sách hiếm Wilfrid Voynich mua cuốn sách từ bộ sưu tập của dòng Tên ở biệt thự Mondragone gần Roma. Từ đây nó mang tên ông.
• Sau 1930: sau khi Voynich mất, cuốn sách thuộc về vợ ông, Ethel Lilian Voynich — nhà văn viết tiểu thuyết Ruồi trâu, cuốn sách rất quen với nhiều thế hệ bạn đọc Việt Nam.
• 1969: nhà buôn sách H. P. Kraus, người mua lại bản thảo, tặng nó cho Đại học Yale.

Cần lưu ý: chữ ký dưới đèn UV và bức thư của Marci là những bằng chứng chắc chắn. Còn chuyện Rudolf II mua sách với 600 ducat chỉ là điều Marci nghe kể lại, chưa có hoá đơn nào xác nhận.

Vì sao chưa ai đọc được

Những gì đã biết về chữ viết

Nhiều thế hệ nhà nghiên cứu đã chép toàn bộ văn bản sang ký hiệu Latinh để máy tính đếm được, phổ biến nhất là bảng chép tên EVA. Một số đặc điểm nổi bật:

• Tần suất từ tuân theo định luật Zipf — từ phổ biến thứ hai xuất hiện khoảng một nửa số lần của từ phổ biến nhất — giống ngôn ngữ tự nhiên.
• Nhưng chữ lặp lại nhiều bất thường: cùng một từ có thể đứng liền hai, ba lần; nhiều từ chỉ khác nhau một ký tự.
• Ký tự có vị trí khá cố định trong từ (có chữ hay đứng đầu, có chữ hay đứng cuối), chặt hơn hầu hết ngôn ngữ châu Âu.
• Độ dài từ dồn rất chặt quanh một mức trung bình, rất ít từ thật dài hay thật ngắn — khác với phần lớn ngôn ngữ châu Âu.

Các giả thuyết chính

Cứ vài năm lại có một bài báo tuyên bố "đã giải được Voynich" — thường là đọc ra một vài từ theo một ngôn ngữ nào đó. Cho tới nay, chưa tuyên bố nào thuyết phục được giới nghiên cứu, vì không cách đọc nào cho ra những đoạn văn dài liền mạch, kiểm chứng được. Khi đọc tin "giải mã Voynich", hãy xem có chuyên gia ngôn ngữ học độc lập nào xác nhận không.

Những văn bản khác vẫn chưa đọc được

Điểm chung: thiếu văn bản song ngữ. Chữ tượng hình Ai Cập đọc được năm 1822 nhờ Jean-François Champollion có trong tay Bia đá Rosetta, cùng một nội dung viết bằng ba hệ chữ. Chữ Linear B của Crete được Michael Ventris giải năm 1952 khi ông nhận ra nó ghi một dạng tiếng Hy Lạp cổ. Không có "Rosetta", giải mã gần như phải đoán mò.

Một câu chuyện có hậu: mật mã Copiale

Năm 2011, nhóm nghiên cứu gồm Kevin Knight, Beáta Megyesi và Christiane Schaefer giải được bản thảo Copiale — 105 trang chữ ký hiệu lạ, viết ở Đức thế kỷ XVIII. Hoá ra đó là nghi thức của một hội kín, mã hoá tiếng Đức. Họ dùng máy tính để thử giả thuyết về ngôn ngữ gốc, rồi đếm tần suất — cùng tinh thần với al-Kindi một nghìn năm trước. Copiale cho thấy giải mã văn bản bí ẩn không phải là vô vọng; chỉ là Voynich khó hơn nhiều.

Một cuốn sách cố tình không có nghĩa

Ở chiều ngược lại, Codex Seraphinianus (1981) của hoạ sĩ người Ý Luigi Serafini là một cuốn bách khoa minh hoạ về một thế giới tưởng tượng, viết bằng một hệ chữ tự chế. Chính Serafini về sau nói hệ chữ ấy không mang nghĩa nào. Nó là lời nhắc rằng một văn bản "trông như ngôn ngữ" chưa chắc đã chứa thông điệp.

Góc nhìn hôm nay: tự xem Voynich

• Xem bản số hoá miễn phí: Thư viện Beinecke đã chụp toàn bộ bản thảo độ phân giải cao và cho xem trực tuyến. Bạn có thể lật từng trang, phóng to từng cây cỏ.
• Bản in: năm 2016 Đại học Yale xuất bản một bản in đầy đủ kèm các bài nghiên cứu, cho ai muốn cầm trên tay.
• Thử đếm như nhà nghiên cứu: lấy một trang, đếm số lần xuất hiện của vài ký tự lặp nhiều nhất. Bạn sẽ hiểu ngay vì sao al-Kindi và Kasiski không đủ để giải.
• Đọc thêm về chữ cổ: câu chuyện Champollion và Bia đá Rosetta, có ở Bảo tàng Anh, là cửa vào hay nhất cho ai mê giải mã.

Bản thảo Voynich nhắc một điều cũ: thứ vô hình nhất không phải là mực, mà là ý nghĩa. Chữ nằm ngay trước mắt suốt sáu trăm năm, và vẫn chưa ai thấy được nó nói gì.