Giấu tin thời cổ: đầu nô lệ của Histiaeus và bảng sáp của Demaratus

Theo Herodotus, hai câu chuyện giấu tin nổi tiếng nhất thời cổ là của Histiaeus và Demaratus. Histiaeus cạo đầu một người nô lệ, xăm thông điệp lên da đầu, chờ tóc mọc lại rồi mới cho đi; Demaratus khắc tin lên mặt gỗ của một tấm bảng rồi phủ sáp lên, để bảng trông như chưa viết gì. Cả hai đều nằm trong bộ Lịch sử (quyển V và quyển VII), viết khoảng thế kỷ V trước Công nguyên.

Chúng là những ví dụ sớm nhất được ghi lại của giấu tin — nghệ thuật giấu chính sự tồn tại của bức thư, chứ không phải giấu nghĩa của nó.

Herodotus là ai và tin ông được đến đâu

Herodotus sinh ở Halicarnassus (nay là Bodrum, Thổ Nhĩ Kỳ), viết bộ Lịch sử vào khoảng những năm 430 trước Công nguyên. Bộ sách kể chuyện các cuộc xung đột giữa người Hy Lạp và đế quốc Ba Tư, và được chia thành chín quyển. Cicero gọi ông là "cha đẻ của sử học". Nhưng từ thời cổ đã có người chê ông kể cả những chuyện nghe lại không kiểm chứng.

Herodotus thường nói rõ khi ông chỉ thuật lại lời người khác. Vì vậy cách đọc đúng là: đây là những gì người Hy Lạp thế kỷ V tin và kể lại, được ghi bởi một người sống chỉ vài chục năm sau sự kiện. Chúng có thể là thật, có thể đã được tô thêm. Không có nguồn độc lập nào xác nhận chi tiết cái đầu cạo hay tấm bảng sáp.

Histiaeus và cái đầu cạo trọc (Lịch sử, quyển V)

Bối cảnh

Histiaeus là bạo chúa thành Miletus, một thành Hy Lạp ở bờ biển Tiểu Á nằm dưới quyền vua Ba Tư Darius I. Darius trọng dụng nhưng cũng nghi ngờ ông, nên giữ ông ở lại kinh đô Susa, xa quê. Ở Miletus, người cai quản thay là Aristagoras, con rể và cũng là người trong họ của Histiaeus.

Theo Herodotus, Histiaeus muốn xúi Aristagoras nổi dậy chống Ba Tư — một phần vì ông tin rằng có loạn ở bờ biển, Darius sẽ phải thả ông về để dẹp. Nhưng mọi con đường từ Susa đều có người canh, thư từ có thể bị khám.

Cách giấu

Histiaeus chọn người nô lệ tin cẩn nhất, cạo trọc đầu anh ta, châm (xăm) thông điệp lên da đầu, rồi chờ tóc mọc lại. Xong, ông gửi người đó tới Miletus với một lời dặn duy nhất: hãy bảo Aristagoras cạo tóc ngươi và nhìn lên đầu.

Herodotus kể rằng thông điệp tới đúng lúc Aristagoras cũng đang tính chuyện nổi dậy. Cuộc nổi dậy của các thành Ionia bắt đầu khoảng năm 499 trước Công nguyên và kéo dài tới năm 493.

Phương pháp này tốt ở đâu, dở ở đâu

• Tốt: người đưa tin không mang theo thư, khám người cũng không thấy gì. Chính người đưa tin có lẽ cũng không đọc được tin trên đầu mình.
• Dở: phải chờ tóc mọc — nhiều tuần. Không hợp với tin gấp. Và nếu đối phương đã biết mẹo này, chỉ cần cạo đầu mọi người qua trạm là xong.

Demaratus và tấm bảng sáp (Lịch sử, quyển VII)

Một vị vua lưu vong

Demaratus từng là vua Sparta nhưng bị phế truất và chạy sang Ba Tư, sống trong triều đình. Theo Herodotus, khi vua Xerxes quyết định đem quân sang Hy Lạp, Demaratus biết tin và muốn báo cho Sparta.

Thời đó, người Hy Lạp hay viết trên bảng gỗ phủ sáp: dùng que nhọn rạch chữ lên lớp sáp, xoá đi thì miết phẳng sáp lại. Một tấm bảng trơn sáp là tấm bảng chưa viết gì.

Cách giấu

Demaratus lấy một tấm bảng gấp đôi, cạo sạch sáp, viết thông điệp thẳng lên mặt gỗ, rồi đổ sáp mới phủ kín lên chữ. Tấm bảng trông như bảng trắng, mang qua các trạm gác không ai nghi.

Tới Sparta, chính người nhận cũng bối rối: một tấm bảng trống gửi từ xa tới để làm gì? Herodotus kể rằng Gorgo — con gái vua Cleomenes, vợ vua Leonidas — đoán ra phải cạo lớp sáp đi. Họ làm theo, đọc được tin, rồi báo cho các thành Hy Lạp khác.

Herodotus còn tự nghi ngờ chính động cơ của Demaratus: ông nói khó mà biết Demaratus làm vậy vì còn thương quê hay vì hả hê muốn báo trước tai hoạ cho những người đã đuổi mình đi. Chi tiết này cho thấy Herodotus không kể chuyện một chiều.

Những cách giấu khác trong sách Herodotus

• Bức thư trong bụng con thỏ (quyển I): Harpagus, một quý tộc Media, muốn liên lạc với Cyrus ở xứ Ba Tư. Ông mổ bụng một con thỏ rừng, nhét thư vào, khâu lại, rồi giao cho một người hầu ăn mặc như thợ săn mang lưới đi. Lính gác thấy một người thợ săn với con thỏ, không ai khám.
• Thư buộc vào mũi tên (quyển VIII): trong cuộc vây thành Potidaea, Herodotus kể Artabazus của Ba Tư và Timoxenus, một người thành Scione, liên lạc bằng cách quấn thư quanh đuôi mũi tên rồi bắn sang. Cách này bị lộ khi một mũi tên bắn trượt, trúng vai một người Potidaea.

Sau Herodotus: Aeneas và "cẩm nang giữ thành"

Khoảng thế kỷ IV trước Công nguyên, Aeneas Tacticus viết một chuyên luận về cách giữ thành khi bị vây, trong đó có một chương riêng về gửi thư bí mật. Trong số các cách ông liệt kê có:

• Đục những lỗ rất nhỏ ở trên hoặc dưới từng chữ cái trong một cuốn sách hay lá thư bình thường; người nhận đọc lần lượt các chữ có lỗ sẽ ghép ra tin.
• Giấu thư mỏng trong đế dép của người đưa tin.
• Viết lên một cái bong bóng (bàng quang) thú đã thổi phồng, xẹp xuống rồi bỏ vào bình dầu; người nhận đổ dầu ra, thổi bong bóng lên là đọc được.

Cách đục lỗ trên chữ đặc biệt sống dai. Nhiều thế kỷ sau, người ta vẫn dùng biến thể của nó: chấm nhẹ lên chữ trong tờ báo hay trang sách.

Giấu tin hay mật mã: hai ý tưởng khác nhau

Người Hy Lạp cũng có mật mã thật sự. Plutarch, viết vào thế kỷ I – II, kể người Sparta dùng scytale: quấn một dải da quanh cây gậy, viết dọc theo gậy, tháo ra thì chữ thành lộn xộn; người nhận phải có cây gậy đúng cỡ mới đọc được. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại còn bàn cãi scytale có thật sự dùng để giữ bí mật hay chỉ để xác thực thư.

Chữ steganography (giấu tin) mãi tới năm 1499 mới ra đời, trong một bản thảo của tu viện trưởng người Đức Johannes Trithemius, ghép từ tiếng Hy Lạp steganos (được che phủ) và graphein (viết). Nhưng ý tưởng thì người thời Herodotus đã dùng thành thạo.

Bài học còn nguyên giá trị

Những câu chuyện này cho thấy một nguyên tắc mà các nhà mật mã học sau này gọi tên: giấu tin chỉ an toàn khi đối phương không biết mẹo. Bảng sáp của Demaratus chỉ hiệu nghiệm một lần; khi ai cũng biết mẹo, lính gác sẽ cạo sáp mọi tấm bảng. Vì vậy, người xưa luôn phải phát minh cách giấu mới — và cuối cùng cần đến mật mã, thứ vẫn an toàn ngay cả khi đối phương biết phương pháp, miễn là không biết khoá.

Ở chiều ngược lại, câu chuyện Gorgo cũng nhắc rằng người nhận phải biết cách đọc. Một thông điệp giấu kỹ đến mức người nhận không nhận ra thì cũng như chưa gửi.

Góc nhìn hôm nay: đọc tiếp ở đâu

• Đọc thẳng Herodotus: bộ Lịch sử có nhiều bản dịch tiếng Anh, bản của A. D. Godley (Loeb) đã thành phạm vi công cộng và đọc miễn phí trên mạng. Tìm quyển V, đoạn 35 cho chuyện Histiaeus và quyển VII, đoạn 239 cho chuyện Demaratus.
• Xem bảng sáp thật: bảng gỗ phủ sáp và que viết thời Hy Lạp – La Mã có trong bộ sưu tập của nhiều bảo tàng lớn, như Bảo tàng Anh ở London.
• Thử nguyên lý ở nhà: viết lên mặt một tấm bìa bằng bút chì, phủ một lớp sáp nến tô màu, rồi để người khác tìm cách "cạo ra" — một bài tập nhỏ về cách che giấu và cách nghĩ của người nhận.
• Đi tiếp trong danh mục: bài về mực vô hình và bài về giấu tin trong ảnh số kể tiếp câu chuyện giấu tin qua hai nghìn năm sau.